Nông dân miền Tây kể chuyện làm lúa thuận thiên

Không còn đốt rơm rạ sau thu hoạch, giảm thuốc bảo vệ thực vật, phát triển mô hình lúa - tôm - cua và du lịch sinh thái là những cách làm được nông dân Đồng bằng sông Cửu Long chia sẻ tại Hội nghị Ngày Lương thực thế giới năm 2026, diễn ra ngày 15/10 tại TP.HCM.

Những mô hình này hướng đến nâng cao giá trị nông sản, cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường, với sự đồng hành của Dự án STAR-FARM (Chuyển đổi các hệ thống nông nghiệp sinh thái thông minh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu). Dự án hỗ trợ nông dân, hợp tác xã (HTX) ứng dụng kỹ thuật canh tác sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu và nhân rộng những cách làm hiệu quả.

Bỏ đốt rơm rạ, giảm thuốc bảo vệ thực vật để giữ môi trường Tràm Chim

Gắn bó nhiều năm với nghề trồng lúa ở vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), ông Hồ Phước Minh từng quen đốt đồng sau thu hoạch, phun thuốc bảo vệ thực vật định kỳ và tăng phân bón để bảo đảm năng suất.

Khi Dự án STAR-FARM hướng dẫn canh tác lúa sinh thái, giảm thuốc hóa học và sử dụng chế phẩm sinh học, ông Minh ban đầu lo ngại thay đổi tập quán sẽ ảnh hưởng đến thu nhập. Tuy nhiên, sau khi được tập huấn, ông từng bước áp dụng những kỹ thuật phù hợp trên ruộng nhà.

“Tôi nghĩ không chỉ cho một vụ lúa, mà phải nghĩ lâu dài. Nếu mình giảm được thuốc, giữ đất và nguồn nước tốt hơn thì chính nông dân mình là người được lợi”, ông Minh chia sẻ.

Ông Nguyễn Văn Chùm, nông dân Hợp tác xã Phú Xuân cho biết, đã thay đổi cách xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Trước đây, do sản xuất ba vụ lúa mỗi năm, việc đốt rơm gần như trở thành thói quen của nhiều hộ trong vùng.

Sau khi được chuyên gia Dự án STAR-FARM và giảng viên Trường Đại học Cần Thơ hướng dẫn, ông Chùm thử sử dụng nấm Tricho để phân hủy rơm rạ ngay trên ruộng. Theo ông, mặt ruộng xử lý bằng chế phẩm có độ chắc chân hơn. Việc theo dõi sâu bệnh kỹ hơn cũng giúp giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật mà cây lúa vẫn phát triển tốt.

“Mình tự làm, tự thấy được thì mình tin”, ông Chùm nói và cho rằng, sản xuất lúa tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim phải gắn với bảo vệ đất, nguồn nước và hệ sinh thái xung quanh.

Ông mong muốn các chương trình tập huấn tiếp tục được mở rộng để nhiều nông dân có cơ hội thực hành, đánh giá hiệu quả và cùng thay đổi phương thức canh tác.

Lúa - tôm - cua sinh thái

Tại xã Đông Thái (tỉnh An Giang), Hợp tác xã Nam Quý phát triển mô hình lúa - tôm - cua nhằm thích ứng với điều kiện tự nhiên và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Ông Phạm Chí Thương, Giám đốc Hợp tác xã Nam Quý cho biết, đơn vị thành lập năm 2020, hiện có 97 thành viên, sản xuất trên diện tích khoảng 157 ha.

Trước đây, người dân chủ yếu canh tác hai vụ lúa mỗi năm. Tuy nhiên, thời tiết thay đổi, chi phí tăng, việc sử dụng nhiều phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học đã ảnh hưởng đến đất đai, nguồn nước và sức khỏe người sản xuất.

Năm 2020, bà con chuyển sang một vụ tôm, cua kết hợp một vụ lúa, lựa chọn các giống có giá trị như ST24, ST25, ST tím và từng bước sản xuất theo hướng hữu cơ.

Theo ông Thương, mô hình bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế tích cực, môi trường đồng ruộng dần cải thiện, chim cò xuất hiện trở lại. Người dân còn tận dụng cá rô phi tự nhiên làm chả cá, cá tạp chế biến nước mắm đồng, góp phần tăng giá trị sản xuất.

“Tụi tôi không cố bắt đất làm theo ý mình nữa, mà mình làm theo đất. Và đất đã trả lại cho bà con”, ông Thương chia sẻ.

Dù vậy, hợp tác xã vẫn gặp khó khăn do nguồn nước chưa được kiểm soát tốt, thiếu hệ thống xử lý nước thải, chất lượng con giống chưa đồng đều. Đặc biệt, tôm cua chưa có doanh nghiệp bao tiêu, chủ yếu bán qua thương lái nên giá cả bấp bênh.

Ông Thương kiến nghị, địa phương hỗ trợ mặt bằng xây dựng trụ sở, nhà kho, nâng cấp thủy lợi, mở rộng đường giao thông hiện rộng 2,5 m lên 6 m, đầu tư điện ba pha và hệ thống quan trắc, cảnh báo môi trường vùng nuôi.

Hợp tác xã cũng mong có doanh nghiệp đồng hành lâu dài trong cung ứng giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm. “Làm sạch tốn công, tốn chi phí hơn, nhưng nếu bán không được hoặc giá không tương xứng thì bà con khó mà theo lâu dài”, ông Thương bày tỏ.

Cồn Chim phát triển du lịch trên nền nông nghiệp sinh thái

Tại Vĩnh Long, Hợp tác xã Cồn Chim lựa chọn phát triển nông nghiệp thuận thiên gắn với du lịch cộng đồng. Bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc Hợp tác xã Cồn Chim nhớ lại năm 2019, khi địa phương được chọn phát triển du lịch cộng đồng, nhiều hộ dân còn bỡ ngỡ, ngại thay đổi. Bà quyết định làm trước để bà con thấy hiệu quả rồi cùng tham gia.

Đến nay, các hoạt động chung đều được thành viên bàn bạc, thống nhất. Trong sản xuất, người dân ưu tiên nuôi thủy sản theo điều kiện tự nhiên, hạn chế hóa chất trong canh tác lúa và sử dụng phân sinh học để giảm tác động đến môi trường.

“Làm nông thì thuận thiên, làm du lịch thì sinh thái”, bà Vân chia sẻ và cho rằng sự đồng lòng của người dân là nền tảng giúp mô hình duy trì hoạt động.

Chị Nguyễn Thị Thúy An, nông dân trẻ của Hợp tác xã cho biết, Cồn Chim đang phối hợp với Dự án STAR-FARM xây dựng kế hoạch phát triển mô hình lúa - tôm thành sản phẩm du lịch trải nghiệm xanh gắn với văn hóa bản địa.

Theo đó, hợp tác xã dự kiến tổ chức tuyến xe đạp qua những cánh đồng lúa - tôm, kết hợp bảng thuyết minh sinh thái giúp du khách tìm hiểu phương thức canh tác thích ứng với mùa mặn, ngọt.

Cồn Chim cũng hướng đến khôi phục nghề nấu rượu gạo truyền thống, sử dụng nguồn gạo sạch của mô hình lúa - tôm, kết hợp giới thiệu ẩm thực địa phương và phát triển sản phẩm rượu gạo thành quà tặng đặc trưng.

Theo chị Thúy An, kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm và phát triển sản phẩm bản địa sẽ mở thêm cơ hội nâng cao giá trị hạt gạo, con tôm, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Các mô hình nông nghiệp sinh thái tham gia dự án STAR-FARM là kết quả của sự đồng hành giữa chính sách Nhà nước, các chương trình, dự án và sự chủ động của nông dân, hợp tác xã. Trong đó, nông dân trực tiếp ứng dụng kỹ thuật mới, giảm hóa chất, sử dụng chế phẩm sinh học; hợp tác xã kết nối cộng đồng, phát triển sản xuất gắn với du lịch sinh thái.