Nông dân muốn thấy lợi ích khi vào hợp tác xã

“Tôi vẫn sản xuất, vẫn bán được, vậy vào hợp tác xã thì được bảo đảm điều gì?”, một nông dân đặt câu hỏi tại phiên thảo luận, thuộc Tọa đàm "Liên kết để bền vững - Hợp tác để vươn xa" do Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu tổ chức tại thôn Nam Kỳ, xã Cuôr Đăng, Đắk Lắk chiều 15/9.

Tha thiết cần sự công nhận

Câu hỏi xuất phát từ thực tế người tham gia hợp tác xã phải dự tập huấn, tuân thủ quy trình và ghi chép phục vụ truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, hộ sản xuất riêng lẻ chỉ cần có trái đẹp vẫn được doanh nghiệp hoặc thương lái thu mua, giá đôi khi không khác sản phẩm trong chuỗi.

Vị này đề nghị doanh nghiệp dành lợi ích cụ thể cho thành viên hợp tác xã. Đó có thể là giá mua tốt hơn, hỗ trợ vật tư, quà cuối năm hoặc một hình thức phân chia lợi ích để người tham gia thấy công sức tuân thủ được ghi nhận.

Theo ông, giá trị vật chất có thể không lớn nhưng tạo khác biệt về tinh thần. Nếu người vào hợp tác xã và hộ đứng ngoài được đối xử như nhau, rất khó thuyết phục thêm nông dân cùng làm. Ngược lại, khi số thành viên tăng, hợp tác xã có thể mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật với khối lượng lớn, lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và nhận thêm hỗ trợ kỹ thuật.

Điều nông dân mong muốn không chỉ là được trả giá cao hơn. Họ cần biết vào liên kết sẽ được hỗ trợ gì, phải thực hiện những yêu cầu nào và sản phẩm làm đúng quy trình được phân biệt ra sao với hàng không có hồ sơ canh tác.

Hiện 2 loại sản phẩm này vẫn có thể được đưa vào cùng thị trường. Một bên trải qua quá trình kiểm soát đầu vào, tập huấn và truy xuất; bên còn lại chỉ được đánh giá khi trái đã thu hoạch. Khi sự khác biệt chưa được xác lập, hợp tác xã khó tạo sức hút đối với người sản xuất.

Ông Đỗ Quang Ngọc, Thôn trưởng thôn Đoàn Kết, đại diện các hộ đang liên kết sản xuất với Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cũng nêu cùng vướng mắc. Theo ông, địa phương đang phối hợp với doanh nghiệp và các đơn vị liên quan xây dựng mã số vùng trồng, song người dân vẫn còn nhiều băn khoăn khi thay đổi cách sản xuất.

Nông dân phải lựa chọn giữa nhiều loại phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và những hướng dẫn khác nhau. Không phải hộ nào cũng xác định được sản phẩm nào phù hợp với đất, tình trạng cây và yêu cầu của thị trường.

Ông đề nghị cơ quan chuyên môn và nhà khoa học khảo sát từng vùng nguyên liệu, xác định đất thiếu gì, cần bổ sung gì và xây dựng hướng dẫn sát với điều kiện sản xuất. Quy trình chung là cần thiết, nhưng từng vùng vẫn cần điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm đất và cây.

Mong muốn tiếp theo là được doanh nghiệp đồng hành từ đầu vụ, thay vì chỉ đến mua khi sầu riêng đã thu hoạch. Nếu doanh nghiệp xác định trước yêu cầu về chất lượng, vật tư được phép sử dụng và hồ sơ cần lưu giữ, người dân có căn cứ để đầu tư và điều chỉnh cách chăm sóc.

Nông dân cũng muốn kết quả của quá trình này được phản ánh trong khâu thu mua. Sầu riêng có truy xuất nguồn gốc, làm đúng quy trình cần được nhận diện riêng; từng cấp chất lượng phải đi cùng cách phân loại và mức giá rõ ràng. Nếu tất cả tiếp tục được mua chung, động lực duy trì quy trình sẽ giảm.

Không thể chỉ chờ giá cuối vụ

Bà Ngô Tường Vy, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cho biết, doanh nghiệp sẵn sàng ngồi lại với hợp tác xã để làm rõ quy trình và giá trị mà nông dân tạo ra.

Tuy nhiên, theo bà, doanh nghiệp không thể ấn định một mức giá cao hơn cho toàn bộ sản phẩm trong liên kết nếu chưa đánh giá chất lượng. Giá mua phải được thỏa thuận theo thị trường và chất lượng thực tế của từng lô hàng. Sầu riêng đạt yêu cầu ở mức nào cần được phân loại và trả giá tương ứng ở mức đó.

Cách trả lời này đặt thêm một điều kiện cho liên kết: thành viên hợp tác xã không mặc nhiên được hưởng giá cao hơn chỉ vì có tên trong danh sách. Sự khác biệt phải thể hiện bằng chất lượng sản phẩm, hồ sơ truy xuất và mức độ tuân thủ.

Bà Vy cho rằng, mỗi bên cần được xác định rõ trách nhiệm. Địa phương làm gì, doanh nghiệp làm gì, hợp tác xã quản lý ra sao và người dân phải tuân thủ những nội dung nào đều cần được cụ thể hóa. Doanh nghiệp sẵn sàng tham gia nếu địa phương xây dựng được kế hoạch cho từng vùng nguyên liệu.

Theo bà, trong vùng sản xuất có những nông dân làm rất tốt nhưng giá trị ấy chưa được nhận diện đầy đủ. Muốn thay đổi, doanh nghiệp và hợp tác xã phải kiểm soát được quá trình canh tác, thay vì chỉ nhìn hình thức trái khi thu mua.

Việc phân loại cũng cần minh bạch. Người trồng phải biết vì sao một lô hàng được xếp loại này, lô khác thuộc loại thấp hơn và mức giá được hình thành trên tiêu chí nào. Khi chất lượng và giá mua có quan hệ rõ ràng, nông dân mới có căn cứ cải thiện sản phẩm.

Yêu cầu này cũng nhằm tránh tình trạng trái đẹp nhưng không có thông tin về vùng trồng, vật tư đã sử dụng hoặc quá trình chăm sóc được đánh đồng với sản phẩm có đầy đủ hồ sơ. Hình thức bên ngoài chưa đủ để đáp ứng những thị trường yêu cầu truy xuất.

Hỗ trợ phải đến được từng vùng nguyên liệu

Từ đề nghị của nông dân về hướng dẫn kỹ thuật phù hợp từng vùng, bà Đặng Thị Thủy, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, cho biết tỉnh đang triển khai xây dựng bản đồ dinh dưỡng cho cây sầu riêng.

Một số khu vực đã được khảo sát. Tỉnh dự kiến tiếp tục thực hiện tại các vùng còn lại, sau đó chia sẻ kết quả với doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Dữ liệu này là căn cứ để xác định nhu cầu dinh dưỡng theo điều kiện đất, hạn chế việc áp dụng cùng một công thức cho mọi vườn.

Theo bà Thủy, cơ quan chuyên môn cũng được giao hỗ trợ hợp tác xã về quản trị và tổ chức sản xuất. Các cơ sở đóng gói trên địa bàn tỉnh sẽ được tập huấn về an toàn thực phẩm và quy trình liên quan.

Tuy nhiên, ngành nông nghiệp không thể tự thực hiện toàn bộ công việc. Bà đề nghị chính quyền địa phương, doanh nghiệp và hợp tác xã phối hợp để hướng dẫn được đưa đến người sản xuất kịp thời. Kết quả cuối cùng phải thể hiện ở năng suất và chất lượng của vùng nguyên liệu.

Những trăn trở này được ông Nguyễn An Ninh, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Khuyến nông vùng Đông Nam Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên chia sẻ. Phát biểu tại tọa đàm, ông nói nhu cầu hỗ trợ tại cơ sở thường lớn hơn khả năng bao quát của lực lượng khuyến nông. Cán bộ cấp xã còn phải kiêm nhiệm, trong khi người trồng cần được hướng dẫn thường xuyên trong cả vụ.

Sau khi Nghị quyết 36/2026/NQ-CP được ban hành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thành lập các đoàn công tác đến địa phương, tổ chức tập huấn trực tiếp kết hợp trực tuyến. Theo ông Ninh, hoạt động này vẫn chưa thể đáp ứng hết nhu cầu của người sản xuất.

Vì vậy, ông đề nghị phát huy vai trò của khuyến nông cộng đồng, hợp tác xã và doanh nghiệp. Đây là những lực lượng có thể theo sát từng vùng, chuyển hướng dẫn kỹ thuật thành công việc hằng ngày tại vườn.

Từ thực tế ý kiến của nông dân cho thấy, việc vận động vào hợp tác xã không thể chỉ dừng ở yêu cầu đoàn kết hay tuân thủ. Người trồng cần nhìn thấy những lợi ích cụ thể: được hướng dẫn phù hợp với vườn, tiếp cận vật tư có nguồn gốc rõ ràng, giảm chi phí khi mua chung, có hồ sơ truy xuất, được phân loại minh bạch và bán sản phẩm theo đúng chất lượng.

Khi những lợi ích đó chưa rõ, người dân vẫn có lý do để tiếp tục làm riêng. Khi sản phẩm tuân thủ được nhận diện và trả đúng giá trị, hợp tác xã mới trở thành lựa chọn kinh tế của người trồng, thay vì chỉ là tên gọi đứng giữa nông dân và doanh nghiệp.

Tăng cường theo dõi sức khỏe đất trồng sầu riêng

Ông Nguyễn Xuân Thế, Tổng giám đốc Công ty TNHH SC Việt Nam, cho rằng bảo vệ đất cần được xem là một nội dung riêng trong phát triển sầu riêng. Việc khai thác đất phải đi cùng theo dõi, kiểm soát dữ liệu và các giải pháp duy trì điều kiện sinh trưởng của cây.

Theo ông, quản lý không nên chỉ dừng ở kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Vùng trồng cần quan tâm từ nền đất để nhận biết biến đổi trong quá trình canh tác và có hướng xử lý phù hợp.