Phân loại rác tại nguồn: Đường đi của rác vẫn còn nhiều điểm nghẽn

Hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả” nằm trong khuôn khổ dự án Việt Nam Xanh 2026, do báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức chiều 28-8.

72.000 tấn rác mỗi ngày, hơn phân nửa chôn lấp

Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thống kê của Bộ trong năm 2025, cho thấy tổng lượng rác phát sinh trên cả nước là trên 72.000 tấn/ngày, cụ thể là 72.341 tấn chất thải rắn sinh hoạt/ngày.

Trong đó, khu vực đô thị chiếm tỉ lệ khoảng 54% và nông thôn khoảng 46%.

Theo thống kê trong 10 năm từ 2016 đến 2025, tỉ lệ chất thải rắn sinh hoạt được thu gom đều tăng qua các năm. Cùng với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, chúng ta nhận thấy tỉ lệ thu gom, xử lý chất thải đã có những bước tiến đáng kể.

Về công tác vận chuyển, tại các đô thị, cơ bản chất thải rắn sinh hoạt phát sinh được thu gom và vận chuyển chủ yếu do các công ty môi trường đô thị hoặc công ty công trình đô thị thực hiện.

Tuy nhiên, tại khu vực nông thôn, nhiều nơi vẫn tồn tại các vấn đề. Các tổ tự quản hoặc hội phụ nữ thường thực hiện thu gom định kỳ và chuyển đến các điểm tập kết. Đây chính là một trong những vấn đề đáng quan tâm ở khu vực nông thôn, khi hạ tầng điểm tập kết chưa đủ, rác thải ứ đọng biến thành các nguồn gây ô nhiễm.

Về phương tiện vận chuyển, hiện nay tại nhiều địa phương vẫn còn manh mún, thiếu đồng bộ. Một số nơi vẫn sử dụng xe ba gác, xe kéo tay để thu gom. Đặc biệt, phương tiện được thiết kế để thu gom rác đã phân loại hầu như chưa đáp ứng được yêu cầu.

Hạ tầng tại các điểm tập kết và trạm trung chuyển chưa đạt chuẩn.

Quá trình sáp nhập các địa phương vừa qua cũng dẫn đến việc quy hoạch lại mạng lưới thu gom và trạm trung chuyển còn lúng túng, nhiều điểm tập kết nằm cách xa bãi rác hoặc trạm trung chuyển, làm tăng chi phí vận chuyển và ảnh hưởng đến môi trường.

"Về công tác xử lý, số liệu thống kê đến cuối năm 2025 cho thấy gần 60% chất thải rắn sinh hoạt hiện nay vẫn đang được xử lý bằng cách chôn lấp. Tỉ lệ đốt rác phát điện khoảng 15%. Nhiều địa phương hiện nay cũng đang tích cực lập dự án đầu tư và kêu gọi đầu tư cho các nhà máy đốt rác phát điện", ông Đoàn chia sẻ.

Phân loại rác tại nguồn, khâu xử lý vẫn loay hoay

Theo thống kê, hiện có khoảng 37-38 dự án đang trong quá trình đầu tư, phê duyệt ĐTM (Đánh giá tác động môi trường) và xây dựng. Nếu các dự án này đi vào hoạt động, dự kiến sẽ xử lý được khoảng 50% lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh bằng phương pháp đốt rác phát điện.

Mặc dù phương pháp này vẫn còn những hạn chế nhất định, ví dụ như cần quan tâm đến vấn đề xử lý tro xỉ, tro bay phát sinh, nhưng so với phương pháp chôn lấp, đặc biệt là chôn lấp không hợp vệ sinh thì đây thực sự là một bước tiến rất lớn.

Trước thực trạng hạ tầng xử lý hiện nay, thời gian qua Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành văn bản gửi các địa phương hướng dẫn một số mô hình xử lý chất thải rắn sinh hoạt sau phân loại. Rất nhiều địa phương đã quy định việc phân loại rác tại nguồn nhưng lại lúng túng trong khâu xử lý sau đó và đã đề nghị bộ hướng dẫn.

Sửa luật để phân loại rác dễ dàng hơn

Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt phải gắn với hạ tầng kỹ thuật. Nếu triển khai đồng loạt khi hạ tầng chưa đáp ứng, sẽ phát sinh nhiều bất cập.

Đến nay, mới có 26/30 tỉnh, thành thực hiện thí điểm phân loại chất thải, nhưng chưa địa phương nào triển khai đồng bộ trên toàn địa bàn. Một số địa phương chưa thí điểm gồm Hà Giang, Điện Biên, Lạng Sơn, Phú Thọ, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Quảng Trị và Quảng Ngãi.

Khó khăn lớn nhất hiện nay là hạ tầng thu gom, xử lý rác sau phân loại chưa đáp ứng. Vì vậy, nhiều nơi mới chỉ phân loại thành hai nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và các loại chất thải khác.

Luật Bảo vệ môi trường cũng đã đưa ra các chính sách kinh tế để tạo động lực cho người dân. Nổi bật nhất là quy định thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý theo khối lượng hoặc thể tích phát sinh. Tức người xả nhiều rác sẽ phải trả nhiều tiền hơn; ngược lại, đối với rác thải đã phân loại và có thể tái chế, người dân sẽ không phải trả phí.

Một động lực khác là chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Khi chính sách này được áp dụng triệt để, các nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ phải thu hồi và tái chế bao bì sản phẩm.

Ví dụ, các tổ chức như Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Vietnam) có thể mua lại hoặc thuê thu gom các loại bao bì này, tạo ra nguồn lợi kinh tế trực tiếp cho người dân và người thu gom.

Chính phủ đã giao Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì xây dựng Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, dự kiến trình Quốc hội ban hành vào tháng 10 năm 2026.

Trong dự thảo này, thay vì bắt buộc phải phân thành 3 loại (chất thải tái chế, chất thải thực phẩm và chất thải khác), Luật cho phép tùy thuộc vào tình hình địa phương để đưa ra quy định, nhưng tối thiểu phải phân thành hai loại rác tái chế và các loại chất thải khác. Địa phương nào đáp ứng được hạ tầng có thể tiếp tục phân thành ba loại.

Để việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt đi vào thực chất, theo các chuyên gia, cần bám sát các nguyên tắc:

Thứ nhất, mục tiêu phân loại không chỉ để giảm lượng rác xử lý mà còn để thu hồi nguồn tài nguyên từ rác.

Thứ hai, việc phân loại phải phù hợp với hạ tầng kỹ thuật của địa phương và thành phần chất thải của từng khu vực.