Quản lý rơm rạ theo chuỗi tuần hoàn, tạo sinh kế cho nhà nông

Không còn rơm trên ruộng

Sau mỗi vụ lúa, thay vì để rơm rạ lại trên đồng hoặc đốt bỏ, một số thành viên HTX Nông nghiệp Thạnh Hòa (xã Thạnh Lộc, tỉnh An Giang) thu gom rơm về trồng nấm. Khi nấm được thu hoạch, phần rơm mục tiếp tục được tận dụng làm phân hữu cơ, đưa trở lại ruộng lúa hoặc bán cho nhà vườn.

Mô hình thúc đẩy, hỗ trợ quản lý rơm rạ thuộc Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long” (TRVC) được triển khai tại An Giang năm 2026. Trung tâm Khuyến nông An Giang được giao nhiệm vụ hỗ trợ thu gom rơm và chuyển giao kỹ thuật trồng nấm cho các hộ tham gia.

Trong khuôn khổ dự án TRVC, có 4 thành viên HTX Nông nghiệp Thạnh Hòa thực hiện mô hình, sử dụng 2.000 cuộn rơm (500 cuộn rơm/mô hình), tương đương khoảng 40 tấn rơm tươi. Sau thu hoạch, máy cuộn rơm gom rơm trên đồng, đưa về xử lý, ủ cho mềm rồi chất thành mô và cấy meo giống. Nấm được trồng ngoài trời, tận dụng khoảng sân hoặc góc vườn quanh nhà, không cần đầu tư nhà xưởng.

Cách làm này giúp nông dân tận dụng lao động và diện tích sẵn có. Tuy nhiên, do nấm trồng ngoài trời nên chịu ảnh hưởng của thời tiết. Mưa nắng thất thường có thể tác động đến quá trình chăm sóc, buộc người trồng phải nắm kỹ thuật để hạn chế rủi ro.

Ông Lê Văn Thương, hộ tham gia mô hình cho biết, mỗi cuộn rơm khoảng 20kg đưa vào trồng nấm cần đầu tư từ 42.000 - 45.000 đồng, gồm tiền mua rơm, meo giống và nhân công. Sau khoảng hai tháng chăm sóc, mỗi cuộn rơm cho thu hoạch hơn 1kg nấm thương phẩm. Với giá bán hiện khoảng 70.000 đồng/kg, người trồng có thể thu lãi khoảng 30.000 đồng từ mỗi cuộn rơm trồng nấm.

Ở mô hình trình diễn 500 cuộn, sản lượng nấm thu hoạch đạt hơn 720kg, doanh thu trên 50 triệu đồng, lợi nhuận hơn 19 triệu đồng. Với gia đình ông Thương, trồng nấm đã trở thành công việc có thể duy trì qua nhiều vụ. Mỗi năm, gia đình làm khoảng 10 vụ, cần hàng nghìn cuộn rơm, lượng rơm trên ruộng nhà không đủ nên phải mua thêm từ các hộ lân cận.

Hiệu quả mô hình cho thấy khi rơm được tổ chức thu gom và đưa vào sản xuất, phụ phẩm sau thu hoạch lúa có thể trở thành đầu vào của một sinh kế mới. Tuy vậy, chi phí thu gom rơm vẫn là vấn đề cần tính đến.

Ông Trần Minh Hùng, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thạnh Hòa cho biết, HTX hiện canh tác 310 ha lúa ba vụ mỗi năm và dự kiến mở rộng lên 500 ha trong vụ đông xuân 2026 - 2027. Trước đây, nông dân thường đốt rơm tại đồng, nay HTX vận động thành viên thu gom để phục vụ trồng nấm, rau màu và hoa kiểng.

Kéo dài chuỗi giá trị

An Giang là địa phương sản xuất lúa lớn nhất ở ĐBSCL với diện tích gieo trồng hằng năm khoảng 1,35 triệu ha. Sau mỗi mùa vụ, lượng rơm rạ thải ra ước hơn 8 triệu tấn. Nếu không được thu gom, xử lý phù hợp, rơm phân hủy ngoài đồng có thể gây ảnh hưởng tới môi trường hoặc việc đốt đồng phát sinh khói bụi và làm thất thoát nguồn hữu cơ có thể sử dụng cho sản xuất.

Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang cho biết, tỉnh đang tham gia Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030. Đến nay, hơn 184.000 ha lúa tại tỉnh đã đáp ứng các tiêu chí của Đề án trên tổng diện tích đăng ký 351.000 ha đến năm 2030.

Trong các tiêu chí tăng trưởng xanh, thu gom và đưa rơm rạ khỏi đồng ruộng để tái sử dụng hoặc xử lý theo quy trình tuần hoàn là yêu cầu quan trọng. Vì vậy, mô hình quản lý rơm rạ của Dự án TRVC gắn với mục tiêu giảm phát thải trong sản xuất lúa. Toàn tỉnh hiện có khoảng 106 ha trồng nấm rơm được ngành nông nghiệp hỗ trợ, địa phương phấn đấu nâng diện tích lên hơn 200 ha trong năm nay. Ngành nông nghiệp đang rà soát cơ chế, xây dựng định mức kỹ thuật và thúc đẩy cơ giới hóa khâu thu gom.

Giá trị của mô hình không dừng ở phần nấm bán ra thị trường. Sau thu hoạch, rơm mục được tận dụng làm phân compost bón lại cho ruộng lúa hoặc bán cho nhà vườn trồng rau màu, cây cảnh. Mỗi cuộn rơm sau trồng nấm có thể bán phần rơm mục với giá khoảng 3.000 đồng, tạo thêm khoản thu và nối tiếp vòng sử dụng nguyên liệu.