Quy hoạch bền vững để thủy sản TP.HCM bứt phá

Ngành thủy sản Việt Nam đang đứng trước thời điểm chuyển mình lớn khi yêu cầu từ thị trường quốc tế ngày càng khắt khe, trong khi không gian phát triển mới đang mở ra sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tái cấu trúc kinh tế biển. TP.HCM sau hợp nhất không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn sở hữu dư địa phát triển kinh tế biển rất đáng chú ý. Địa phương này có chiều dài bờ biển khoảng 123 km (chưa tính đặc khu Côn Đảo), cùng hệ thống cảng biển, cửa sông, vịnh và ngư trường Đông Nam bộ. Khu vực này được xem là một trong những “tọa độ chiến lược” để phát triển ngành thủy sản theo hướng hiện đại và bền vững. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Thành Lộc, Chủ tịch Hội Thủy sản TP.HCM, phần lớn hoạt động thủy sản hiện nay vẫn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch dài hạn và chưa tương xứng với tiềm năng thực tế. “Ngành thủy sản là ngành sinh tồn của người dân ven biển Việt Nam. Nhưng muốn phát triển bền vững thì bắt buộc phải có quy hoạch bền vững, đồng bộ và mang tầm nhìn dài hạn”, ông Lộc nhấn mạnh. Riêng khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước khi sáp nhập đã có khoảng 4.802 tàu cá hoạt động khai thác vùng khơi và vùng lộng, với sản lượng khai thác năm 2024 đạt khoảng 374.000 tấn. Đây là một trong những địa phương có đội tàu khai thác lớn nhất khu vực Đông Nam bộ. Trong lĩnh vực nuôi trồng, tổng diện tích mặt nước nuôi các loài thủy sản như tôm sú, tôm thẻ chân trắng, cá mú, cá bớp, cá chim trắng, hàu… khoảng 6.000 ha. Riêng sản lượng tôm thương phẩm đạt khoảng 22.000 tấn mỗi năm, tập trung chủ yếu tại khu vực Xuyên Mộc và Long Đất. Ở khâu chế biến, toàn khu vực hiện có khoảng 105 doanh nghiệp cùng 285 cơ sở, hộ cá thể hoạt động sơ chế, chế biến và kinh doanh thủy sản, với tổng công suất khoảng 225.000 tấn thành phẩm và bán thành phẩm mỗi năm. Dù vậy, nghịch lý là toàn bộ chuỗi từ khai thác, nuôi trồng, hậu cần đến chế biến vẫn phát triển phân tán. Các cảng cá, khu neo đậu, dịch vụ hậu cần nghề cá phần lớn hình thành tự phát, thiếu kết nối hạ tầng và chưa đáp ứng yêu cầu phát triển hiện đại. Hiện khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có khoảng 10 cảng cá như Bến Đá, Cát Lở, Tân Phước, Lộc An… nhưng đa phần quy mô nhỏ lẻ. Toàn khu vực chỉ có 6 cơ sở đóng sửa tàu cá, 18 cơ sở sản xuất nước đá, 51 cơ sở thu mua hải sản và 12 cơ sở cung cấp xăng dầu phục vụ nghề cá. Theo Chủ tịch Hội Thủy sản TP.HCM, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu một trung tâm nghề cá quy mô đủ lớn để kết nối toàn bộ chuỗi giá trị thủy sản. “Từ khai thác, nuôi trồng, dịch vụ hậu cần đến chế biến hiện vẫn thiên về sinh tồn hơn là phát triển chuyên nghiệp. Nếu không có quy hoạch tổng thể thì rất khó nâng chất lượng ngành thủy sản”, ông Tuấn nói. Từ thực tế đó, Hội Thủy sản TP.HCM đã kiến nghị Thành ủy TP.HCM triển khai Trung tâm nghề cá lớn tại đảo Gò Găng theo Quyết định 582/QĐ-TTg ngày 3/7/2024 của Thủ tướng Chính phủ. Theo quy hoạch, Gò Găng là một trong 5 trung tâm nghề cá lớn của cả nước, gắn với ngư trường Đông Nam bộ. Bán đảo Gò Găng có diện tích khoảng 30 km², nằm cách trung tâm Vũng Tàu khoảng 3 km, sở hữu lợi thế đặc biệt khi ba mặt giáp sông, một mặt giáp biển và kết nối trực tiếp với vịnh Gành Rái rộng khoảng 60 km². Hội Thủy sản TP.HCM kiến nghị quy hoạch khoảng 400 ha tại đây để hình thành trung tâm nghề cá hiện đại, gồm nhiều phân khu chuyên biệt. Trong đó có khu đóng tàu công nghiệp và ụ sửa chữa tàu cá khoảng 30 ha, khu dịch vụ hậu cần nghề cá 20 ha, khu bốc dỡ cảng cá và trung tâm đấu giá điện tử hải sản toàn quốc khoảng 10 ha và khu hạ tầng kỹ thuật, cây xanh, xử lý nước thải khoảng 60 ha. Đáng chú ý, phần lớn diện tích, khoảng 280 ha, được đề xuất dành cho khu chế biến với khoảng 250 doanh nghiệp và nhà máy ứng dụng công nghệ cao nhằm tạo ra các sản phẩm chất lượng cao phục vụ xuất khẩu. Theo ông Đào Quốc Tuấn, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Cung ứng hàng Thủy sản xuất khẩu Tứ Hải, đây không chỉ là xây dựng cảng cá hay khu chế biến đơn thuần mà là định hướng hình thành hệ sinh thái kinh tế biển hiện đại. “Nếu có quy hoạch ổn định, doanh nghiệp mới dám đầu tư lớn vào công nghệ chế biến sâu, nâng giá trị gia tăng thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô như hiện nay”, ông Tuấn nói. Vấn đề quy hoạch vùng nuôi biển bền vững cũng được Hội Thủy sản TP.HCM và các doanh nghiệp đặc biệt quan tâm. Hiện, nhiều hộ nuôi cá lồng bè tập trung tại sông Dinh và sông Chà Và đang đối mặt rủi ro lớn do ô nhiễm môi trường, biến động độ mặn và thiếu oxy vào mùa mưa, dẫn đến tình trạng cá chết hàng loạt. Theo đánh giá của Hội, vịnh Gành Rái mới là khu vực phù hợp để phát triển nuôi biển quy mô lớn nhờ diện tích rộng, lưu thông nước tốt và ít chịu tác động ô nhiễm cục bộ. Hội Thủy sản TP.HCM cũng kiến nghị cơ quan quản lý thống nhất mẫu thiết kế lồng bè, hướng dẫn quy trình kỹ thuật và giám sát môi trường nuôi nhằm giảm rủi ro cho người dân. Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, ngành thủy sản Việt Nam trong đó có TP.HCM đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ tư duy phát triển. Không chỉ cần tăng sản lượng, ngành thủy sản giờ đây phải cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, tính minh bạch và trách nhiệm môi trường. Nội dung kiến nghị này cũng được Hội Thủy sản TP.HCM gửi tới “Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản đảm bảo mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026”, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành thủy sản Việt Nam. Hội nghị được tổ chức ngày 8/5 tại TP.HCM, do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cùng Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, Thứ trưởng Võ Văn Hưng đồng chủ trì.