Rác độc trên đồng ruộng Tây Nguyên: Mối nguy từ cách làm 'phần ngọn'

Bể chứa quá tải

Đi qua những vùng chuyên canh cây công nghiệp bạt ngàn tại khu vực Tây Nguyên, không khó để bắt gặp những chai lọ, bao bì thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) ngổn ngang cạnh các bể chứa, bờ mương hay dọc lối đi ra nương rẫy. Loại "rác độc" này dù phát sinh thường xuyên trong sản xuất nông nghiệp nhưng quy trình thu gom, vận chuyển và đưa đi xử lý đúng quy định vẫn đối mặt vô vàn bất cập.

Tại thôn Thanh Sơn, xã Đắk Sắk, tỉnh Lâm Đồng, nơi những dải cà phê, hồ tiêu trải dài ngút ngàn, câu chuyện xử lý rác thải nông nghiệp luôn là bài toán đau đầu của bà con nông dân. Có hơn 3ha đất sản xuất, ông Lương Thanh Thịnh cho biết thói quen phổ biến của bà con sau khi phun xịt là vứt bỏ vỏ chai, bao bì ngay tại đồng ruộng hoặc gom lại đốt lộ thiên. Những năm gần đây, nhờ chính quyền vận động, rác thải độc hại đã được gom về các bể chứa bê tông đặt dọc các cánh đồng.

“Việc đặt bể chứa mới chỉ dừng lại ở phần ngọn. Bể chứa tập trung rác ngày này qua tháng khác nhưng không được thu gom, vận chuyển đi xử lý thường xuyên thì mưa xuống, chất độc hại vẫn đọng lại rồi ngấm sâu vào lòng đất, vào nguồn nước ngầm còn nguy hiểm gấp nhiều lần”, ông Thịn lo lắng.

Thực tế tại địa phương, công tác nâng cao nhận thức cho người dân luôn được chú trọng. Ông Y Thoa, Phó Chủ tịch UBND xã Đắk Sắk cho biết, xã thường xuyên tuyên truyền, phối hợp với các ngành chức năng tổ chức tập huấn kỹ thuật. Gần đây nhất, tại chương trình truyền thông thuộc Dự án sản xuất cà phê bền vững theo hướng giảm phát thải và đáp ứng quy định chống phá rừng của EU (EUDR), địa phương cũng đã tiếp nhận thêm 20 bể thu gom do các đơn vị tài trợ trao tặng. Dù vậy, ông Y Thoa thẳng thắn thừa nhận nạn rác độc trên đồng ruộng vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm.

“Địa phương và nông dân không thể đơn độc gánh vác. Cần có những cơ chế liên kết rõ ràng từ các khâu, đặc biệt các doanh nghiệp, đại lý bán vật tư nông nghiệp cũng phải có trách nhiệm phối hợp thu gom, xử lý thì mới mong giảm dần lượng rác độc này”, ông Y Thoa nhấn mạnh.

Đại lý và doanh nghiệp sản xuất phải có trách nhiệm

TS Phạm Tuấn Anh, chuyên gia Dự án Tài trợ giảm thiểu và quản lý hóa chất nông nghiệp trong chuỗi thực phẩm nông nghiệp (FARM) thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, việc xử lý bao bì thuốc BVTV sau sử dụng tuyệt đối không thể chỉ đặt hết trách nhiệm lên vai nông dân hay chính quyền địa phương.

Bài toán này đòi hỏi sự tham gia sòng phẳng, trách nhiệm của nhà sản xuất, đại lý phân phối, doanh nghiệp và chính quyền. Nông dân có trách nhiệm gom vỏ chai lọ ra điểm tập trung, chính quyền địa phương quản lý các hố chứa, doanh nghiệp cung ứng phải là bên đứng ra tổ chức hoặc tài trợ kinh phí thu gom, đưa đi tiêu hủy theo đúng quy định.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, TS Phạm Tuấn Anh chỉ ra hai mô hình rất đáng để Việt Nam học hỏi. Đầu tiên là mô hình tại Brazil, một trong những quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới. Hiện nay, Brazil đã xây dựng cơ chế, thu hồi được trên 90% lượng bao bì thuốc BVTV trên đồng ruộng nhờ vào cơ chế phối hợp ràng buộc trách nhiệm pháp lý khắt khe đối với nhà sản xuất và chuỗi đại lý, xem đây là các điểm trung gian có trách nhiệm thu hồi bao bì từ đồng ruộng.

Ngoài Brazil, quốc gia thứ hai làm rất tốt vấn đề này là Cộng hòa Liên bang Đức. Họ áp dụng cơ chế thu đổi bao bì thuốc BVTV thông qua hình thức chi trả tiền mặt cho nông dân. Đây được xem là động lực tài chính vô cùng mạnh mẽ giúp nông dân hạn chế lượng bao bì xả thải trên đồng ruộng.

Để Tây Nguyên phát triển nông nghiệp xanh và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường quốc tế, đã đến lúc cần thay đổi tư duy quản lý rác thải nông nghiệp. Việc chuyển từ cách làm "phần ngọn" sang cơ chế thu hồi bắt buộc, gắn chặt quyền lợi và trách nhiệm của doanh nghiệp sản xuất hóa chất sẽ là chìa khóa cốt lõi để làm sạch những cánh đồng.

Tây Nguyên là vùng trọng điểm nông nghiệp với diện tích cây trồng rộng lớn, riêng Đắk Lắk và Lâm Đồng có hàng trăm nghìn ha chuyên canh cà phê, hồ tiêu, rau, hoa, mức độ sử dụng và xả thải bao bì thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất nông nghiệp rất lớn. Tuy nhiên, do chi phí xử lý chất thải nguy hại quá đắt đỏ nên các địa phương gặp nhiều khó khăn trong khâu xử lý.