Sẵn sàng cho thị trường các-bon rừng: [Bài 3] Bài toán thương mại và định giá

Kỳ vọng "dòng tiền xanh" cho người giữ rừng

Lâm Đồng hiện có hơn 1,1 triệu hécta đất quy hoạch lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng tự nhiên chiếm trên 930.000 hécta, đóng vai trò là một trong những "lá phổi xanh" quan trọng nhất của khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.

Với độ che phủ rừng cao cùng hệ sinh thái đa dạng, địa phương này được đánh giá là có tiềm năng giảm phát thải và hấp thụ lớn. Từ giai đoạn 2021-2025 theo chương trình LEAP Lâm Đồng đạt khoảng 1.829.364 tấn CO2.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, tiềm năng các-bon từ rừng của tỉnh Lâm Đồng đang mở ra kỳ vọng rất lớn để thu hút nguồn lực tài chính xanh thông qua các cơ chế thương mại hóa tín chỉ carbon. Đối với các đơn vị đang ngày đêm quản lý, bảo vệ rừng, nguồn thu từ việc "bán không khí sạch" không chỉ mang lại giá trị tài chính thuần túy mà còn mở ra triển vọng tạo dựng một động lực kinh tế bền vững, giúp giữ vững màu xanh của đại ngàn.

Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Nam Tây Nguyên hiện đang quản lý khoảng 27.200 ha rừng và đất rừng, là một trong những đơn vị chủ lực chịu trách nhiệm quản lý, bảo vệ diện tích rừng tự nhiên quy mô lớn tại các vùng giáp ranh phức tạp. Trải qua nhiều năm, lực lượng chuyên trách của công ty phải liên tục đối mặt với muôn vàn khó khăn, từ áp lực địa hình chia cắt, nguy cơ lấn chiếm đất rừng, lực lượng kiểm lâm và bảo vệ rừng mỏng, cho đến những tác động tiêu cực của thiên tai và biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh nguồn ngân sách chi trả cho công tác bảo vệ rừng còn khiêm tốn, sự xuất hiện của thị trường tín chỉ các-bon được xem như một giải pháp đột phá, tạo thêm nguồn lực tài chính quan trọng để đơn vị tái đầu tư.

Chia sẻ về bài toán thương mại hóa tín chỉ carbon từ góc độ của một đơn vị quản lý trực tiếp, ông Nguyễn Ngọc Bình, Chủ tịch kiêm Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Nam Tây Nguyên cho biết, về mặt bản chất kỹ thuật, tín chỉ các-bon rừng được tạo ra từ khối lượng CO₂ giảm phát thải nhờ các hoạt động chống suy thoái rừng, chống mất rừng và quản lý tài nguyên rừng bền vững. Về mặt lý thuyết, tiềm năng của các diện tích rừng tự nhiên là vô cùng lớn. Tuy nhiên, từ việc sở hữu diện tích rừng thực tế trên bản đồ cho đến khi hoàn thành đo đạc, quy đổi thành lượng hấp thụ CO₂ tiêu chuẩn để bán ra thị trường quốc tế là cả một quy trình đòi hỏi hàm lượng kỹ thuật cao và thời gian dài.

Ông Nguyễn Ngọc Bình bày tỏ mong muốn Chính phủ và các bộ, ngành liên quan sớm hoàn thiện đầy đủ khung hành lang pháp lý, ban hành hướng dẫn chi tiết về cơ chế giao dịch, định giá và phân chia lợi ích. Khi thị trường vận hành chính thức, nguồn thu từ tín chỉ các-bon sẽ giúp bổ sung kinh phí hoạt động, trang bị thêm các phương tiện bảo vệ rừng hiện đại, đồng thời nâng cao mức chi trả cho lực lượng chuyên trách bảo vệ rừng, giúp họ yên tâm gắn bó với rừng.

Đồng quan điểm với chủ rừng, đại diện Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Lâm Đồng nhận định rằng, việc phát triển các dự án các-bon rừng khi được triển khai song song với chính sách Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) vốn đã vận hành ổn định nhiều năm qua sẽ tạo nên một cơ chế tài chính đa giá trị. Nguồn thu cộng hưởng này sẽ giải quyết triệt để bài toán kinh phí vận hành cho lực lượng kiểm lâm và bảo vệ rừng chuyên trách, đồng thời cải thiện trực tiếp sinh kế cho cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số sống gần rừng.

Khi người dân nhận thấy lợi ích kinh tế rõ rệt từ việc giữ rừng, họ sẽ chuyển từ thế thụ động sang chủ động tham gia tuần tra, tố giác các hành vi xâm hại tài nguyên rừng, giảm bớt áp lực tài chính cho ngân sách Nhà nước.

"Nút thắt" cản đường thương mại hóa các bon

Dù tiềm năng là rất rõ ràng và khát vọng của các chủ rừng là rất lớn, nhưng dưới góc nhìn phân tích sâu của các chuyên gia lâm nghiệp và môi trường, hành trình đưa tín chỉ các-bon rừng Lâm Đồng ra thị trường giao dịch quốc tế (thông qua các tiêu chuẩn uy tín như Verra hay Gold Standard) là bài toán cần lời giải.

Thách thức đầu tiên và quan trọng nhất nằm ở hệ thống pháp lý và cơ chế phân chia lợi ích. Hiện nay, Việt Nam đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện sàn giao dịch các-bon thử nghiệm. Những quy định pháp lý về quyền sở hữu các-bon rừng, cơ chế quản lý giao dịch xuyên biên giới, hay tỷ lệ phân chia nguồn thu giữa Nhà nước, doanh nghiệp phát triển dự án, đơn vị chủ rừng và người dân nhận khoán vẫn còn những điểm mờ cần được thể chế hóa bằng văn bản quy phạm pháp luật cụ thể. Sự thiếu vắng các quy định này khiến nhiều doanh nghiệp đầu tư lẫn chủ rừng còn e ngại khi tiến hành đàm phán hợp tác dài hạn.

Rào cản thứ hai đến từ chi phí tài chính ban đầu và năng lực kỹ thuật MRV (Đo đạc - Báo cáo - Thẩm định). Để chứng minh được tính bổ sung và khả năng hấp thụ carbon của một diện tích rừng, đòi hỏi phải áp dụng các công nghệ hiện đại như máy bay không người lái (UAV), trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích ảnh vệ tinh và khảo sát định lượng chi tiết trên mặt đất.

Cuối cùng là yếu tố rủi ro thiên tai và áp lực phát triển kinh tế. Lâm Đồng là địa bàn thường xuyên chịu tác động của biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, nguy cơ cháy rừng trong mùa khô và áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại các vùng giáp ranh. Bất kỳ sự cố mất rừng hay cháy rừng nào xảy ra cũng sẽ làm suy giảm lượng các-bon đã đăng ký, gây rủi ro lớn cho các cam kết thương mại trong hợp đồng bán tín chỉ.

Tín chỉ các-bon rừng tại Lâm Đồng không chỉ dừng lại ở một công cụ tài chính mới mà còn là mắt xích chiến lược hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và Net Zero của quốc gia. Để nguồn tài chính xanh này thực sự chảy về với những người ngày đêm giữ rừng như tại Công ty Lâm nghiệp Nam Tây Nguyên, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ chính sách vĩ mô, việc chuẩn hóa hạ tầng kỹ thuật MRV, cho đến việc thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư (PPP) một cách minh bạch, hài hòa lợi ích giữa các bên.