Sầu riêng tăng trưởng nóng, tránh nỗi lo từ "bài học" thanh long

(Dân trí) - Xuất khẩu sầu riêng bùng nổ đem lại nhiều lợi ích nhưng sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường đặt ra thách thức về giá cả, nguy cơ ùn ứ nông sản nếu chuỗi cung ứng bất ngờ gặp trục trặc.

Sầu riêng đang trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Dư địa xuất khẩu lớn, song bài học từ thanh long cho thấy lợi thế về sản lượng có thể nhanh chóng trở thành áp lực nếu nguồn cung tăng nhanh hơn thị trường và chuỗi giá trị không theo kịp.

Trung Quốc còn dư địa, nhưng không nên “bỏ hết trứng vào một giỏ”

Đắk Lắk - một trong những vùng sản xuất sầu riêng lớn nhất Tây Nguyên - hiện có khoảng 45.000ha sầu riêng, sản lượng năm 2026 dự kiến đạt 500.000 tấn, tập trung thu hoạch từ tháng 8 đến tháng 11.

Địa phương có 280 vùng trồng và 41 cơ sở đóng gói được cấp mã số xuất khẩu, song diện tích được cấp mã mới chiếm khoảng 17-28% diện tích đang cho thu hoạch. Hiện 253 mã số vùng trồng với tổng diện tích 6.532ha và 92 cơ sở đóng gói khác đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt.

Đáng chú ý, khoảng 70% sản lượng sầu riêng của Đắk Lắk được tiêu thụ tại Trung Quốc.

Trên cả nước, trong 5 tháng đầu năm, Trung Quốc chiếm 87,5% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam, tương đương 492 triệu USD trong tổng số 562,4 triệu USD.

Theo ông Trần Văn Thắng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, sầu riêng Đắk Lắk thu hoạch chủ yếu từ tháng 8 đến tháng 11, khác với một số vùng sản xuất lớn trên thế giới.

Kết hợp với các vùng trồng tại Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, sự lệch vụ giữa các khu vực có thể giúp Việt Nam hình thành chuỗi cung ứng sầu riêng kéo dài trong năm.

Tuy nhiên, theo ông Thắng, lợi thế về diện tích và sản lượng không đồng nghĩa ngành hàng nên tiếp tục chạy theo mở rộng quy mô.

“Định hướng phát triển thời gian tới là không chạy theo mở rộng diện tích và sản lượng, mà chuyển sang nâng cao chất lượng, an toàn thực phẩm, tính đồng đều và giá trị sản phẩm”, ông nói.

Theo đó, ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy “sản xuất rồi tìm người mua” sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, đồng thời tăng liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học và các đối tác quốc tế.

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cũng lưu ý mã số vùng trồng hay mã số cơ sở đóng gói chỉ là điều kiện để tham gia xuất khẩu, không đồng nghĩa với thương hiệu và cũng không bảo đảm sản phẩm sẽ bán được giá cao.

“Muốn có thương hiệu thì phải chung thủy, chọn những doanh nghiệp có năng lực xuất khẩu để cùng họ xây dựng thương hiệu”, ông Trung nói.

Tại chương trình gặp gỡ, kết nối chuỗi cung ứng sầu riêng Việt Nam - Trung Quốc tổ chức tại Đắk Lắk chiều 19/8, với sự tham gia trực tiếp của 63 doanh nghiệp, đơn vị Trung Quốc, ông Thạch Minh Huy, Chủ tịch Tập đoàn Giống cây trồng Trung Nông Thịnh Nguyên, đánh giá thị trường tỷ dân vẫn còn dư địa đáng kể.

Theo thông tin được chia sẻ tại chương trình, khoảng 1 tỷ người Trung Quốc chưa từng ăn sầu riêng, trong khi sức mua ở phân khúc bán lẻ, đặc biệt với sản phẩm chất lượng cao và thương hiệu cao cấp, vẫn còn khả năng tăng trưởng.

Điều này cho thấy Trung Quốc chưa phải thị trường đã “hết dư địa”. Tuy nhiên, câu hỏi lớn hơn là Việt Nam sẽ tận dụng thị trường này như thế nào để xây dựng một ngành hàng bền vững, thay vì chỉ gia tăng sản lượng xuất khẩu.

Bài học của thanh long là điều đánh chú ý.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Trung Quốc từng là thị trường xuất khẩu chủ lực của thanh long ruột trắng Việt Nam, nhưng người tiêu dùng nước này ngày càng ưu tiên sản phẩm nội địa.

Đến năm 2024, diện tích thanh long của Trung Quốc đã tăng lên gần 70.000ha, với sản lượng ước khoảng 1,7 triệu tấn mỗi năm. Đáng chú ý, mùa thu hoạch của Trung Quốc tập trung từ tháng 6 đến tháng 11, khá tương đồng với Việt Nam. Khi nguồn cung nội địa tăng mạnh, nhu cầu nhập khẩu giảm và thanh long Việt Nam chịu sức ép lớn về giá.

Sầu riêng chưa rơi vào tình trạng kéo dài như thanh long, nhưng những biến động gần đây đã cho thấy rủi ro khi phụ thuộc quá lớn vào một thị trường. Tháng 4 vừa qua, nhiều nhà vườn tại Đồng bằng sông Cửu Long rơi vào cảnh đứng ngồi không yên khi giá sầu riêng giảm mạnh, trong bối cảnh hoạt động xuất khẩu sang Trung Quốc gặp vướng mắc liên quan đến kiểm nghiệm.

Không chỉ bán quả tươi, phải kéo dài chuỗi giá trị

Theo bà Tăng Hiểu Ngọc, đại diện Tập đoàn Chứng nhận và Giám định Trung Quốc (CCIC), cơ hội của sầu riêng Việt Nam không chỉ nằm ở việc bán thêm quả tươi, mà còn ở khả năng nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Trước hết, chất lượng nguồn cung cần được bảo đảm thông qua tối ưu giống, xây dựng và áp dụng hệ thống tiêu chuẩn, tăng hỗ trợ kỹ thuật và sử dụng công nghệ số trong giám sát sản xuất.

Về dài hạn, theo các chuyên gia, Việt Nam cần xây dựng được 1-2 thương hiệu sầu riêng có sức ảnh hưởng tại Trung Quốc. Đây là bước cần thiết để chuyển lợi thế về vùng nguyên liệu và sản lượng thành giá trị thương hiệu và năng lực cạnh tranh.

Sau thu hoạch, chuỗi lạnh cần được đầu tư xuyên suốt từ vùng nguyên liệu, quá trình vận chuyển đến hệ thống kho tại thị trường nhập khẩu. Việc truy xuất nguồn gốc cũng cần được số hóa, bảo đảm từng lô hàng có thể kiểm nghiệm và xác định rõ nguồn gốc.

“Điều quan trọng là kết hợp hệ thống phân phối trực tiếp với các kênh trực tuyến, đồng thời đẩy mạnh marketing để nâng cao độ nhận diện sầu riêng Việt trên thị trường”, bà Ngọc cho biết.

Xa hơn, chuỗi giá trị có thể mở rộng sang chế biến sâu, cung cấp nguyên liệu cho ngành thực phẩm và du lịch nông nghiệp. Hai bên cũng có thể xây dựng nền tảng số kết nối vùng trồng, kho bãi với thị trường, qua đó chia sẻ dữ liệu về đất đai, khí hậu, sâu bệnh, nhu cầu tiêu dùng, giá cả, đơn hàng, logistics và tồn kho.

Bài toán mùa vụ cũng cần được tính đến.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, cho biết mùa thu hoạch sầu riêng tại địa phương có thời điểm trùng với vụ sầu riêng Thái Lan, làm tăng áp lực cạnh tranh tại Trung Quốc. Khi hoạt động kiểm nghiệm gặp khó và giá giảm sâu, một số doanh nghiệp có xu hướng thu mua cầm chừng, kéo theo nguy cơ ùn ứ trong chính vụ.

Đồng Tháp hiện có khoảng 32.100ha sầu riêng, trong đó hơn 22.100ha đã cho trái, với sản lượng khoảng 511.600 tấn. Toàn tỉnh có 355 mã số vùng trồng xuất khẩu sang Trung Quốc, tương ứng hơn 13.985ha, cùng 130 mã số cơ sở đóng gói.

“Những con số này cho thấy quy mô ngành hàng đã đủ lớn để cần có một cách tiếp cận khác, không thể tiếp tục lấy diện tích và sản lượng làm thước đo duy nhất của tăng trưởng”, ông Lợi nhận định.

Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh về diện tích, sản lượng và kim ngạch, bài toán của sầu riêng Việt Nam vì thế đang dịch chuyển. Thách thức không còn đơn thuần là trồng được bao nhiêu hay xuất khẩu được bao nhiêu, mà là kiểm soát chất lượng, đa dạng hóa thị trường, kéo dài chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu.