Sầu riêng và bài toán đầu ra

Ngành hàng sầu riêng (SR) đang phát triển “nóng”, mang lại lợi nhuận cao nhờ xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, đặc biệt là lợi thế về chất lượng và kỹ thuật xử lý SR nghịch vụ. Tuy nhiên, ngành hàng này đang đối mặt với không ít thách thức về quản lý chất lượng, cạnh tranh gay gắt, rủi ro kỹ thuật và nhất là sự mất ổn định về thị trường tiêu thụ. Đầu ra gặp khó Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, tỉnh có hơn 8,14 ngàn hecta trồng SR. Loại cây này có giá trị kinh tế tương đối cao so với cây trồng khác, người dân có nhiều kinh nghiệm canh tác nên cây SR ngày càng được nông dân quan tâm đầu tư cải tạo và trồng mới. Thị trường tiêu thụ SR hiện nay đang chuyển dịch mạnh mẽ từ bán lẻ truyền thống sang xuất khẩu chính ngạch và liên kết chuỗi giá trị. Hiện nay, thị trường Trung Quốc chiếm tới 80-90% kim ngạch xuất khẩu SR Việt Nam. SR đang được đa dạng hóa thị trường. Trong năm 2025, ngoài Trung Quốc đại lục thì thị trường Hồng Kông tăng 102%; đặc biệt là Malaysia tăng 358%. Thị trường quan trọng khác được mở rộng như Đài Loan, Canada, Nhật Bản, Úc,… Những điều này đã mang lại giá trị lớn cho SR. Tuy nhiên, thị trường SR đang đứng trước nhiều rủi ro, thách thức về tiêu chuẩn xuất khẩu, thị trường tiêu thụ. Trong đó, thời điểm này, SR đang chính vụ và cùng với giá thấp, đầu ra của SR đang bấp bênh khi sức mua chậm, thương lái thu mua cầm chừng. Nhiều nhà vườn buộc phải bán nhanh để tránh rủi ro trái chín rụng, ảnh hưởng chất lượng, dẫn đến bị ép giá. Trong khi đó, việc thiếu liên kết tiêu thụ ổn định khiến người dân phụ thuộc lớn vào thương lái, khó chủ động về giá. Đợi nhiều ngày nhưng thương lái chưa đến cắt SR, chú Phan Thanh Liêm (xã Cái Nhum) cho biết: “SR đã đến thời điểm thu hoạch nhưng thương lái cứ hẹn lần hẹn lữa, chưa đến cắt. SR chín rụng cây mỗi ngày nên tôi phải đem ra chợ bán lẻ, bán được bao nhiêu hay bấy nhiêu để vớt vát chi phí”. Theo chú Liêm, việc thương lái thu mua chậm làm sản lượng thất thoát và giảm chất lượng trái, giá bán thấp hơn do không đồng đều và khó bảo quản lâu. Trong khi đó, người trồng gần như không có phương án dự phòng, phải chấp nhận bán nhỏ lẻ, tốn thêm công sức nhưng thu nhập lại không đáng kể. Ông Nguyễn Văn Vinh (xã Quới Thiện) cho hay: Hiện nhiều vườn SR đang bước vào cao điểm thu hoạch nhưng giá bán lại ở mức thấp, bình quân chỉ trên 30 ngàn đồng/kg, thậm chí có trường hợp bán xô chưa tới 30 ngàn đồng/kg. Với mức giá này, người trồng gần như không có lãi, thậm chí đối mặt nguy cơ thua lỗ do chi phí đầu tư cho SR khá cao, từ phân bón, thuốc BVTV đến công chăm sóc. Ông Nguyễn Hoàng Tâm- cán bộ phụ trách nông nghiệp xã Quới Thiện cho biết: Toàn xã có trên 1 ngàn hecta trồng SR. Do vào thời điểm chính vụ nên hiện có tình trạng giá SR giảm, ở mức 25-42 ngàn đồng/kg, thương lái thu mua ít, khiến nhà vườn gặp khó về đầu ra. Cần thực hiện đồng bộ giải pháp Theo ngành chức năng, thời gian qua, trong khi diện tích trồng SR tăng nhanh thì thị trường xuất khẩu SR chủ yếu phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Sự phụ thuộc quá lớn này là một trong những nguyên nhân biến động về kim ngạch xuất khẩu SR khi có bất kỳ sự biến động nào từ thị trường trên. Cùng với đó là sự cạnh tranh thị phần và gia tăng kiểm soát về an toàn thực phẩm của nước nhập khẩu. Đặc biệt, Trung Quốc đã chính thức cho phép Campuchia, Malaysia,... xuất khẩu SR nên phần nào làm gia tăng sự cạnh tranh và chia sẻ thị phần của SR Việt Nam. Đánh giá về ngành hàng SR, các nhà quản lý, chuyên gia cho rằng có một số hạn chế cần phải cấp bách khắc phục và hành động quyết liệt trong thời gian tới để phát triển bền vững ngành hàng tỷ đô. Cụ thể, việc mở rộng diện tích SR chủ yếu mang tính tự phát, thiếu quy hoạch bài bản và chưa gắn với phát triển vùng nguyên liệu có kiểm soát. Chuỗi liên kết sản xuất- tiêu thụ còn rời rạc, thiếu tính khép kín và cơ chế ràng buộc rõ ràng giữa các bên tham gia. Sự mất cân đối giữa tăng trưởng và năng lực tổ chức chuỗi giá trị đang đặt ngành SR trước rủi ro lớn: vi phạm kỹ thuật, trả hàng, mất thị trường. Trong khi đó, yêu cầu kỹ thuật của nước nhập khẩu ngày càng nghiêm ngặt. Yêu cầu kiểm tra nghiêm ngặt kim loại nặng và chất cấm (cadimi và chất vàng ô- Auramine O) là yêu cầu kỹ thuật phát sinh, còn lúng túng ban đầu, đòi hỏi toàn chuỗi giá trị SR phải có hành động phù hợp để ứng phó. Đó là chưa kể, hiện nay, chưa có chế tài đủ mạnh để xử lý vi phạm trong việc cấp và sử dụng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói SR, chủ yếu vẫn dựa vào thỏa thuận song phương với nước nhập khẩu nên chưa đủ sức răn đe. Hệ quả là tình trạng giả mạo, mượn mã số, sử dụng mã số sai mục đích vẫn diễn ra, làm gia tăng rủi ro bị trả hàng, đình chỉ xuất khẩu và suy giảm uy tín quốc gia. Công nghệ bảo quản và chế biến SR hiện còn đơn giản, thiếu đồng bộ, chủ yếu phục vụ xuất khẩu dưới dạng tươi hoặc cấp đông, chưa đa dạng hóa được sản phẩm để giảm áp lực tiêu thụ lúc chính vụ. Sản phẩm SR sấy, bột, bánh kẹo còn ít, chủ yếu phục vụ nội địa. Ngành hàng SR vẫn lệ thuộc lớn vào xuất khẩu nguyên liệu thô, chưa khai thác hiệu quả tiềm năng thị trường chế biến giá trị gia tăng. Để phát huy tối đa tiềm năng thế mạnh và khắc phục những hạn chế, ông Lê Văn Dũng- Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Ngành nông nghiệp xác định sẽ quy hoạch vùng trồng, xác định vùng đất phù hợp, tránh phát triển ồ ạt vùng ngoài quy hoạch hoặc đất nhiễm mặn. Hỗ trợ kỹ thuật canh tác, tổ chức tập huấn về quy trình xử lý sinh vật gây hại, cách ghi chép nhật ký canh tác và sử dụng thuốc BVTV đúng danh mục. Đồng thời, kết nối doanh nghiệp, ký kết hợp đồng bao tiêu giữa doanh nghiệp xuất khẩu và vùng trồng đã có mã số để bảo đảm đầu ra ổn định, tránh tình trạng bị ép giá. SR đang đứng trước cơ hội vàng để bứt phá, nhưng cánh cửa thị trường quốc tế ngày càng hẹp lại với tiêu chuẩn khắt khe. Nếu không quyết liệt chấn chỉnh tình trạng tăng trưởng nóng và thiếu kiểm soát như hiện nay, nguy cơ “đánh mất sân chơi” là điều rất dễ xảy ra. Do đó, việc phát triển bài bản, bền vững và đặt uy tín lên hàng đầu chính là chìa khóa để trái SR Việt Nam giữ vững vị thế tại thị trường. Bài, ảnh: NGUYÊN KHANG Nguồn: https://baovinhlong.com.vn/kinh-te/202605/sau-rieng-va-bai-toan-dau-ra-7b50bbe/