Sầu riêng Việt muốn đi xa phải vững từ vùng trồng

Chuỗi giá trị sầu riêng Việt Nam đang đối mặt với bài toán chất lượng từ gốc khi quy mô mở rộng. Để chinh phục thị trường quốc tế bền vững, các bên phải siết chặt liên kết từ khâu canh tác đến tiêu thụ.

Điểm nghẽn từ vườn cây và bài toán liên kết hình thức

Tại tọa đàm “Liên kết để bền vững – Hợp tác để vươn xa” ở Đắk Lắk, những điểm nghẽn từ vùng trồng đến khâu thu mua sầu riêng được các doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất nhìn nhận rõ hơn. Sản lượng thu mua của Chánh Thu dự kiến tăng từ 18.000 tấn năm 2024 lên 40.000 tấn năm 2026, trong khi giá bình quân hàng loại A giảm từ 90.000 đồng/kg xuống 70.000 đồng/kg. Báo cáo chỉ ra, nguyên nhân làm giảm chất lượng gồm khai thác cây quá mức, sử dụng phân thuốc chưa phù hợp, vật tư kém chất lượng và thiếu quy trình canh tác thống nhất. Cùng với đó là 3 điểm nghẽn trong thu mua gồm gom chung hàng hóa, tỷ lệ mã số vùng trồng thấp và chất lượng chưa theo kịp yêu cầu.

Từ thực tế sản xuất, ông Nguyễn Hữu Chiến - Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Tân Lập Đông (Đắk Lắk) - cho rằng, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cần ngồi lại, cùng đánh giá những việc đã làm được, chưa làm được để xác định nguyên nhân. "Như thời gian vừa qua, những người làm tốt và những người làm xấu cùng đứng chung hàng, dẫn đến những người làm tốt thì không có động lực mà những người làm xấu thì không cần phải cố gắng. Hi vọng doanh nghiệp và người nông dân sẽ có tiếng nói chung, cùng nhau phát triển trong thời gian tới", ông Chiến chia sẻ thêm.

Cùng góc nhìn từ cơ sở, Thôn trưởng thôn Đoàn Kết - ông Đỗ Quang Ngọc - cho biết, địa phương đang phối hợp với doanh nghiệp xây dựng mã số vùng trồng, song người dân vẫn còn nhiều băn khoăn khi thay đổi cách sản xuất do phải lựa chọn giữa nhiều loại vật tư và hướng dẫn khác nhau. Chia sẻ về trăn trở của nông dân, ông Đỗ Quang Ngọc đề nghị: "Cơ quan chuyên môn và nhà khoa học cần khảo sát từng vùng nguyên liệu, xác định đất thiếu gì, cần bổ sung gì và xây dựng hướng dẫn sát với điều kiện sản xuất. Quy trình chung là cần thiết, nhưng từng vùng vẫn cần điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm đất và cây".

Bên cạnh đó, ông cũng nêu rõ mong muốn từ phía người dân: "Mong muốn tiếp theo là được doanh nghiệp đồng hành từ đầu vụ, thay vì chỉ đến mua khi sầu riêng đã thu hoạch. Nếu doanh nghiệp xác định trước yêu cầu về chất lượng, vật tư được phép sử dụng và hồ sơ cần lưu giữ, người dân có căn cứ để đầu tư và điều chỉnh cách chăm sóc. Nông dân cũng muốn kết quả của quá trình này được phản ánh trong khâu thu mua. Sầu riêng có truy xuất nguồn gốc, làm đúng quy trình cần được nhận diện riêng; từng cấp chất lượng phải đi cùng cách phân loại và mức giá rõ ràng. Nếu tất cả tiếp tục được mua chung, động lực duy trì quy trình sẽ giảm."

Giải pháp từ khoa học công nghệ và chiến lược chuỗi

Dưới góc độ quản trị vĩ mô, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, doanh nghiệp nắm bắt nhanh các tín hiệu thị trường, từ quy chuẩn kỹ thuật đến biến động cung cầu. Do đó, doanh nghiệp cần giữ vai trò trung tâm trong định hướng sản xuất, tạo niềm tin cho nông dân. Theo ông Lê Minh Hoan, chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đòi hỏi thay đổi cách tổ chức chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần chủ động đồng hành từ đầu vụ, hỗ trợ kỹ thuật thông qua khuyến nông, chuẩn hóa hợp đồng liên kết và dự báo thị trường từ 3-6 tháng.

Tuy nhiên, một doanh nghiệp riêng lẻ khó đảm đương toàn bộ chuỗi. Do đó, ngành hàng cần sự hợp tác giữa cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội để phối hợp nguồn lực, cùng xây dựng thương hiệu, nâng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Về tổ chức sản xuất, hoạt động tập huấn, tư vấn cần bám sát tình trạng vườn và diễn biến mùa vụ, giúp nông dân xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh. Cùng với nông dân và doanh nghiệp, thương lái có vai trò tập hợp sản lượng, kết nối vùng trồng, gắn với quy trình thu mua và tiêu chuẩn chất lượng thống nhất trong chuỗi. Trong quá trình này, hợp tác xã giữ vai trò kết nối người trồng với doanh nghiệp, phối hợp tổ chức sản xuất và chuyển tải yêu cầu của thị trường.

Một hướng nâng giá trị khác cũng được ông Lê Minh Hoan đề cập là chế biến sâu. Theo đó, cần xem chế biến là con đường gia tăng giá trị, được đầu tư chủ động và bài bản, thay vì chỉ tìm đến khi đầu ra nông sản gặp khó khăn. Đồng thời, ông nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong chuyển từ thống kê diện tích, sản lượng sang quản trị ngành hàng; chính quyền cần đồng hành trong tổ chức vùng trồng, quản lý mã số, phối hợp các đoàn thể vận động nông dân tuân thủ quy trình.

Để minh bạch hóa vùng nguyên liệu, bà Đặng Thị Thủy - Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk - cho biết, tỉnh đang xây dựng bản đồ dinh dưỡng cây sầu riêng, đã khảo sát một số khu vực và tiếp tục mở rộng phạm vi khảo sát để chia sẻ kết quả. Qua đó, tỉnh có cơ sở xác định nhu cầu dinh dưỡng theo điều kiện đất, hạn chế việc áp dụng chung một công thức cho các vùng trồng. Song song đó, cơ quan chuyên môn cũng hỗ trợ hợp tác xã trong quản lý và tập huấn an toàn thực phẩm.

Từ đề nghị của nông dân về hướng dẫn kỹ thuật phù hợp từng vùng, bà Đặng Thị Thủy, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, cho biết tỉnh đang triển khai xây dựng bản đồ dinh dưỡng cho cây sầu riêng. Một số khu vực đã được khảo sát và tỉnh dự kiến tiếp tục thực hiện tại các vùng còn lại, sau đó chia sẻ kết quả với doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Theo bà Thủy, dữ liệu này sẽ giúp xác định cụ thể nhu cầu dinh dưỡng theo điều kiện đất, qua đó hạn chế việc áp dụng cùng một công thức cho mọi vườn. Cơ quan chuyên môn cũng được giao hỗ trợ hợp tác xã về quản trị và tổ chức sản xuất; các cơ sở đóng gói trên địa bàn tỉnh sẽ được tập huấn về an toàn thực phẩm và các quy trình liên quan.

Bổ sung về yếu tố thổ nhưỡng, ông Nguyễn Xuân Thế, Tổng giám đốc Công ty TNHH SC Việt Nam, cho rằng bảo vệ đất cần được xem là một nội dung riêng trong phát triển sầu riêng. Việc khai thác đất phải đi cùng theo dõi, kiểm soát dữ liệu và các giải pháp duy trì điều kiện sinh trưởng của cây. Theo ông, quản lý không nên chỉ dừng ở kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Vùng trồng cần được quan tâm từ nền đất để nhận biết những biến đổi trong quá trình canh tác, từ đó có hướng xử lý phù hợp.

Từ đơn vị chủ trì, bà Ngô Tường Vy - Tổng giám đốc Tập đoàn Chánh Thu - cho biết, doanh nghiệp sẵn sàng ngồi lại làm rõ quy trình và giá trị nhưng không thể ấn định giá cao hơn cho toàn bộ liên kết nếu chưa đánh giá chất lượng; giá mua phải thỏa thuận theo thị trường và chất lượng thực tế từng lô. Đi sâu vào giải pháp, bà nhấn mạnh: "Mỗi một mắt xích trong chuỗi liên kết đều phải có sự cải thiện của mình. Doanh nghiệp cũng phải đưa ra những tiêu chuẩn của các nhà nhập khẩu, tiêu chí của khách hàng để thương lái cũng như là các hợp tác xã, nông dân hiểu được mong muốn về chất lượng của sản phẩm của mình như thế nào. Tư vấn cho bà con nông dân làm sao để cải thiện được chất lượng. Nếu như mỗi một doanh nghiệp cùng với một tư duy như thế, cải thiện chính hệ sinh thái của sản phẩm của mình thì mỗi người sẽ một góp một phần nhỏ để mà có thể nâng cao cái giá trị về chất lượng cho sản phẩm sầu riêng của Việt Nam".

Để giải quyết bài toán nhân lực hỗ trợ cơ sở, ông Nguyễn An Ninh - Phó giám đốc Trung tâm Khuyến nông vùng Đông Nam Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên - cho biết, nhu cầu hỗ trợ tại cơ sở thường lớn hơn khả năng bao quát của lực lượng khuyến nông. Cán bộ cấp xã còn phải kiêm nhiệm, trong khi người trồng cần được hướng dẫn thường xuyên trong cả vụ. Sau khi Nghị quyết 36/2026/NQ-CP được ban hành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thành lập các đoàn công tác đến địa phương, tổ chức tập huấn trực tiếp kết hợp trực tuyến. Theo ông Ninh, hoạt động này vẫn chưa thể đáp ứng hết nhu cầu của người sản xuất. Vì vậy, ông đề nghị phát huy vai trò của khuyến nông cộng đồng, hợp tác xã và doanh nghiệp. Đây là những lực lượng có thể theo sát từng vùng, đưa hướng dẫn kỹ thuật vào thực tiễn và duy trì sự đồng hành thường xuyên trong suốt quá trình sản xuất.