Sử dụng phân bón khoa học để cây trồng vượt hạn mặn
Sử dụng phân bón khoa học để cây trồng vượt hạn mặn
Khô hạn, xâm nhập mặn làm giảm hiệu quả phân bón
Những năm gần đây, mùa khô ở ĐBSCL diễn ra ngày càng khốc liệt, kéo theo tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng. Thực tế này không chỉ gây thiếu nước sản xuất mà còn làm giảm mạnh hiệu quả sử dụng phân bón, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng, năng suất cây trồng và thu nhập của nông dân.
Theo PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa, Phó Trưởng khoa Khoa học đất – Trường Nông nghiệp (Đại học Cần Thơ), hạn hán và xâm nhập mặn ở ĐBSCL là hệ quả tổng hợp của biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người. Mùa mưa ngắn hơn, lượng mưa giảm, nhiệt độ tăng làm bốc hơi nước mạnh, trong khi mực nước biển dâng cao đẩy nước mặn xâm nhập sâu vào hệ thống sông rạch.
Bên cạnh đó, việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mê Kông, khai thác nước ngầm quá mức, khai thác cát lòng sông và suy giảm hệ sinh thái đất ngập nước, than bùn đã làm mất cân bằng thủy văn tự nhiên của toàn vùng.
PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa phân tích, nước đóng vai trò quyết định trong việc hòa tan và vận chuyển dinh dưỡng từ đất đến rễ cây. Khi đất khô hạn, các chất dinh dưỡng, đặc biệt là đạm và lân khó hòa tan và di chuyển, khiến cây không hấp thụ được dù đất vẫn còn phân. Trong điều kiện đất nhiễm mặn, nồng độ muối cao gây stress thẩm thấu, làm cây khó hút nước, thậm chí bị “mất nước ngược” từ rễ ra đất mặn dẫn đến héo và giảm sinh trưởng.
Không chỉ vậy, độ mặn cao còn gây mất cân bằng ion trong đất. Natri dư thừa cạnh tranh với kali và canxi làm cây thiếu dinh dưỡng, trong khi ion clorua ở nồng độ cao có thể gây ngộ độc, cản trở quá trình hấp thụ nitrat. Việc bón phân không hợp lý trong giai đoạn này còn làm tăng độ mặn (EC) của đất, dễ gây cháy rễ, giảm năng suất, thậm chí chết cây.
Từ thực tiễn nghiên cứu và sản xuất, PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa cho rằng, trong mùa khô hạn, mục tiêu sử dụng phân bón không chỉ là đủ dinh dưỡng mà còn phải giúp cây tăng khả năng chống chịu và sử dụng nước hiệu quả hơn.
Theo đó, kali (K) cần được ưu tiên vì đóng vai trò điều hòa cân bằng nước, tăng cường phát triển rễ và nâng cao hiệu quả quang hợp. Nên sử dụng các nguồn kali ít muối, không chứa clorua như K₂SO₄ hoặc KNO₃ để hạn chế tích tụ muối trong đất. Phân đạm vẫn cần thiết nhưng phải quản lý chặt chẽ, tránh bón liều cao trong điều kiện đất khô hạn kéo dài.
Bên cạnh đó, việc bổ sung magiê, canxi và các vi lượng như kẽm, bo giúp tăng cường chức năng enzyme, củng cố thành tế bào và hỗ trợ quá trình sinh trưởng trong điều kiện stress. Phân bón qua lá, đặc biệt là dạng lỏng được xem là giải pháp hiệu quả khi rễ cây khó hấp thụ dinh dưỡng từ đất khô.
Bón phân thông minh để cây trồng vượt hạn
Vụ đông xuân 2025 - 2026, ông Nguyễn Gia Phú, xã Vĩnh Thuận Đông, TP Cần Thơ canh tác 3ha lúa trong điều kiện khô hạn kéo dài. Ông Phú cho biết, thay vì bón tập trung nhiều đạm như trước, ông chuyển sang bón phân cân đối, tăng kali ở giai đoạn làm đòng và chia nhỏ lượng phân theo từng đợt, kết hợp bón sau khi có nước hoặc mưa nhẹ.
Nhờ bón phân đúng thời điểm, chọn loại phân ít muối và giữ mực nước hợp lý, ruộng lúa không bị khô hạn, rễ phát triển tốt, lúa đứng cây, ít sâu bệnh, năng suất vẫn đạt cao.
Tại Đồng Tháp, ông Lê Văn Cường, nông dân canh tác 7ha lúa ở xã Hội Cư cho biết hạn mặn làm nhiều loại phân dễ gây hại nếu sử dụng không đúng cách. Những loại phân có chỉ số muối cao như kali clorua, urê hay các dạng amoni cần hạn chế bón khi đất nhiễm mặn. Ông ưu tiên sử dụng phân tan chậm, phân hữu cơ và bón liều thấp, chia nhiều lần để cây hấp thụ từ từ.
Theo PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa, phèn và mặn được xem là “độc chất tiềm ẩn” trong đất. Khi phát hiện đất nhiễm phèn, mặn, nhà vườn cần nhanh chóng ngừng tưới nguồn nước bị nhiễm, đồng thời sử dụng vôi nông nghiệp, thạch cao để trung hòa độ chua và thay thế natri trong keo đất. Việc rửa mặn bằng nước ngọt, kết hợp quản lý mực nước hợp lý, bón thêm phân hữu cơ, biochar và chế phẩm vi sinh sẽ giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước và giảm độc chất.
PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa nhấn mạnh, sử dụng phân bón hợp lý trong mùa khô hạn không chỉ nhằm đạt năng suất trước mắt mà còn hướng đến mục tiêu lâu dài về hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và duy trì sức khỏe đất. Phân bón ít muối, giải phóng chậm, phân hữu cơ và sinh học cần được ưu tiên. Bón phân phải gắn với quản lý nước, theo dõi độ ẩm đất và sức khỏe vùng rễ.
“Khi đất khỏe, rễ khỏe thì cây trồng mới chống chịu tốt với hạn mặn. Đó là nền tảng để nông nghiệp ĐBSCL phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt", PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa khẳng định.