Tập trung đất nông nghiệp mở không gian cho sản xuất lớn

Luật Đất đai 2024 tạo thêm hành lang pháp lý để đất đai được tập trung cho sản xuất quy mô lớn, nhưng để biến lợi thế này thành giá trị thực tế cần đi cùng tổ chức lại sản xuất, liên kết chuỗi và bảo đảm sinh kế của người dân.

Theo Điều 177 Luật Đất đai 2024, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của cá nhân được nâng lên không quá 15 lần hạn mức giao đất nông nghiệp đối với mỗi loại đất. Việc xác định hạn mức phải căn cứ điều kiện đất đai, công nghệ sản xuất, chuyển dịch lực lượng lao động, cơ cấu kinh tế và quá trình đô thị hóa; UBND cấp tỉnh quy định hạn mức cụ thể phù hợp với điều kiện địa phương.

Đây là một trong những điểm mới quan trọng, tạo thêm dư địa cho quá trình tập trung đất nông nghiệp, nhất là trong bối cảnh sản xuất hàng hóa ngày càng đòi hỏi quy mô đủ lớn để cơ giới hóa, ứng dụng khoa học công nghệ và hình thành vùng nguyên liệu ổn định.

Không chỉ mở rộng hạn mức nhận chuyển quyền, pháp luật còn quy định cụ thể về tập trung, tích tụ đất nông nghiệp. Theo Nghị định 102/2024/NĐ-CP, tập trung đất có thể được thực hiện thông qua dồn điền, đổi thửa và các phương thức khác theo quy định; việc tích tụ có thể thực hiện thông qua nhận chuyển nhượng, nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất hoặc kết hợp các phương thức này.

Từ những thửa đất nhỏ đến vùng sản xuất lớn

Ở Cà Mau, nhu cầu tổ chức lại sản xuất thể hiện rõ trong những ngành hàng chủ lực như lúa, tôm và cua. Theo kế hoạch phát triển hợp tác, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp giai đoạn 2026-2030, tỉnh đặt mục tiêu nâng cao vai trò của hợp tác xã và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Theo Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh Vùng ĐBSCL đến năm 2030, Cà Mau phấn đấu có 54.680 ha lúa, gồm 39.980 ha lúa chuyên canh và 14.700 ha lúa - tôm; hình thành ít nhất 9 chuỗi liên kết tôm - lúa với khoảng 2.800 ha.

Từ những thửa đất sản xuất nhỏ lẻ, việc tập hợp các hộ dân vào cùng một vùng sản xuất, áp dụng chung quy trình và liên kết với doanh nghiệp đang tạo ra cách làm mới trong tổ chức sản xuất nông nghiệp ở Cà Mau. Đây cũng là hướng đi để chủ trương tích tụ, tập trung đất đai từng bước chuyển thành những vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Điển hình là HTX Dân Phát (xã Biển Bạch) nơi khoảng 100 ha lúa - tôm được tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn ASC. Từ vài chục thành viên ban đầu, HTX đã phát triển lên 120 xã viên và liên kết với 180 hộ dân. Các hộ tham gia phải tuân thủ quy trình sản xuất, ghi chép đầy đủ việc sử dụng vật tư, giống và quá trình chăm sóc. Đổi lại, doanh nghiệp hỗ trợ một phần chi phí chứng nhận, sản phẩm có đầu ra ổn định và giá bán cao hơn.

Điểm đáng chú ý ở mô hình này không nằm ở việc một chủ thể sở hữu toàn bộ diện tích đất, mà ở cách tập hợp nhiều hộ sử dụng đất vào cùng một chuỗi sản xuất. Từ những thửa đất riêng lẻ, HTX tổ chức thành vùng nguyên liệu có cùng tiêu chuẩn, cùng quy trình và cùng hướng đến thị trường. Đây là một trong những cách để đất đai được phát huy hiệu quả mà vẫn bảo đảm quyền sử dụng đất của người dân.

Thực tế này phù hợp với định hướng của Cà Mau về phát triển nông nghiệp hàng hóa tập trung, quy mô lớn. Tỉnh từng xác định khuyến khích dồn điền, ghép ruộng, tích tụ, tập trung đất đai để tạo quỹ đất sạch, thu hút doanh nghiệp đầu tư sản xuất chuyên canh. Đồng thời, việc hình thành các vùng sản xuất tập trung phải gắn với hợp tác xã, doanh nghiệp và chuỗi giá trị.

Năm 2026, Cà Mau tiếp tục đặt mục tiêu phát triển các chuỗi liên kết tôm, cua, lúa; xây dựng vùng nguyên liệu, mở rộng vùng nuôi đạt chứng nhận quốc tế và nhân rộng các mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao. Tại hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm, ngành nông nghiệp tỉnh cũng xác định liên kết xây dựng vùng nuôi đạt chứng nhận quốc tế, phát triển HTX và ứng dụng khoa học công nghệ là những nội dung quan trọng đối với các ngành hàng chủ lực.

Tập trung đất phải đi cùng tích tụ giá trị

Nhìn từ thực tế này, tập trung đất nông nghiệp không nên được hiểu đơn giản là gom càng nhiều đất càng tốt. Điều quan trọng hơn là tạo ra vùng sản xuất đủ lớn, có hạ tầng phù hợp, có quy trình thống nhất, có doanh nghiệp tham gia và có thị trường tiêu thụ.

Đây cũng là hướng mà ngành Nông nghiệp và Môi trường Cà Mau đang đặt ra trong quá trình triển khai các chính sách đất đai mới. Ông Huỳnh Thanh Dũng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, cho biết để tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn đất đai, ngành tham mưu UBND tỉnh triển khai kịp thời các quy định mới về đất đai, đồng thời thực hiện phân cấp lĩnh vực đất đai cho cấp xã, tạo điều kiện giải quyết hồ sơ đất đai cho doanh nghiệp nhanh chóng.

Cùng với đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau đã chủ động chuẩn bị quỹ đất phục vụ thu hút đầu tư, trong đó có các dự án sản xuất, chế biến nông sản và dự án ứng dụng công nghệ cao. Thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và danh mục quỹ đất được định hướng công khai, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận đất đai bình đẳng, minh bạch.

Đây là điểm then chốt để quá trình tích tụ đất không trở thành câu chuyện riêng của người có khả năng sở hữu nhiều đất, mà trở thành công cụ tổ chức lại sản xuất. Khi doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định, HTX có khả năng điều phối nông dân, còn người dân có thể tham gia bằng quyền sử dụng đất và sức lao động, đất đai sẽ được chuyển hóa thành một nguồn lực sản xuất lớn hơn.

Tuy nhiên, quá trình này cũng cần đặt quyền và lợi ích của người sử dụng đất ở vị trí trung tâm. Tích tụ chỉ bền vững khi người dân thấy được lợi ích từ việc tham gia chuỗi liên kết, có đầu ra ổn định và không bị đẩy ra khỏi quá trình sản xuất.

Đặc biệt, bài toán liên kết cần được giải quyết bằng những cam kết thực chất. Thực tế Cà Mau thời gian qua cũng cho thấy khi doanh nghiệp và nông dân không thực hiện đầy đủ cam kết bao tiêu, niềm tin trong chuỗi sản xuất bị ảnh hưởng. Vì vậy, cùng với mở rộng không gian tích tụ đất, cần nâng chất lượng HTX, tăng trách nhiệm doanh nghiệp và hoàn thiện cơ chế liên kết sản xuất - tiêu thụ.

Với Cà Mau, nơi các ngành hàng lúa, tôm, cua đang được định hướng phát triển theo chuỗi, tích tụ đất vì thế cần được nhìn ở một tầng rộng hơn, tích tụ để hình thành vùng sản xuất, nhưng mục tiêu cuối cùng là tích tụ giá trị.

Khi đất đai được tập trung hợp lý, sản xuất được tổ chức lại, công nghệ được đưa vào đồng ruộng và ao nuôi, doanh nghiệp cùng HTX tham gia chuỗi giá trị, những thửa đất nhỏ có thể tạo nên một vùng sản xuất lớn. Khi đó, Luật Đất đai không chỉ mở thêm quyền cho người sử dụng đất mà còn mở thêm không gian phát triển cho nền nông nghiệp hàng hóa, xanh và bền vững của Cà Mau.