Thủy lợi là nền tảng cho nông nghiệp thích ứng ở Cà Mau

Không còn tư duy “ngăn mặn, giữ ngọt”

Là tỉnh địa đầu cực Nam của Tổ quốc, Cà Mau có ba mặt giáp biển với hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc trưng nhưng cũng là địa phương chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu. Những năm gần đây, hạn hán, xâm nhập mặn diễn biến gay gắt, nguồn nước ngọt khan hiếm vào mùa khô đã ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và đời sống người dân.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy đầu tư thủy lợi. Thay vì chỉ "ngăn mặn, giữ ngọt" như trước, Cà Mau chuyển sang quản lý linh hoạt nguồn nước mặn - ngọt - lợ theo từng vùng sinh thái, đáp ứng nhu cầu sản xuất và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trong Chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững giai đoạn 2026-2030, thủy lợi được xác định là hạ tầng ưu tiên, đóng vai trò nền tảng để phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn và kinh tế biển xanh.

Một trong những công trình tiêu biểu là hồ chứa nước ngọt Khánh An có diện tích 102 ha, dung tích 3,85 triệu m3, hoàn thành giữa năm 2024 sau hơn hai năm thi công với tổng vốn đầu tư khoảng 248 tỷ đồng.

Không chỉ là hồ chứa nước ngọt lớn nhất tỉnh, công trình còn có khả năng cấp nước cho hơn 11.000 hộ dân với khoảng 113.000 người, phục vụ phòng cháy chữa cháy rừng U Minh Hạ, sản xuất nông nghiệp và là nguồn cấp nước cho Khu công nghiệp Khánh An trong thời gian tới.

Ông Nguyễn Minh Hạnh, Giám đốc Trung tâm Quản lý, Khai thác công trình thủy lợi Cà Mau cho biết: “Hồ nước ngọt hoàn thành là bước ngoặt lớn với địa phương. Giờ đây không chỉ người dân có nước sinh hoạt ổn định mà rừng tràm cũng được bảo vệ tốt hơn trong mùa khô. Khi nhà máy xử lý nước sạch hoàn thành, nguồn nước sẽ tiếp tục được cung cấp ổn định cho toàn khu vực”.

Thủy lợi mở đường cho chuyển đổi sản xuất

Không chỉ đầu tư các công trình quy mô lớn, Cà Mau còn từng bước hoàn thiện hệ thống cống, đê bao và các ô thủy lợi tại nhiều vùng sản xuất trọng điểm như Trần Hợi, Khánh Bình, Thới Bình, U Minh, Khánh An, Nguyễn Phích...

Hiện Trung tâm Quản lý, Khai thác công trình thủy lợi tỉnh Cà Mau đang quản lý, vận hành 497 cống và 31 trạm bơm, giữ vai trò điều tiết nguồn nước, kiểm soát mặn - ngọt và phục vụ sản xuất trên địa bàn.

Tại các vùng lúa trọng điểm, hệ thống cống vận hành hiệu quả đã giúp hạn chế nước mặn xâm nhập, tạo điều kiện cho người dân chủ động xuống giống.

Ông Sử Văn Bé, nông dân xã Khánh Bình chia sẻ: “Mấy năm nay nhờ cống hoạt động ổn định nên nước mặn không còn vào ruộng như trước. Gia đình tôi làm được hai vụ lúa, năng suất tăng, cuộc sống cũng ổn định hơn”.

Theo ông Nguyễn Minh Hạnh, hiệu quả của hệ thống thủy lợi không chỉ thể hiện ở việc kiểm soát nguồn nước mà còn tạo động lực thay đổi phương thức sản xuất.

“Việc hình thành các ô thủy lợi trong từng tiểu vùng đã phát huy hiệu quả rõ nét. Hơn 100.000 ha đất sản xuất được bảo đảm nguồn nước ổn định; nhiều diện tích bỏ hoang trước đây đã được đưa trở lại sản xuất, đặc biệt mô hình tôm - lúa ngày càng phát huy hiệu quả”, ông Hạnh thông tin.

Chủ động nguồn nước cũng giúp người dân mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu sản xuất. Chị Trần Thị Kiều, xã Khánh Thuận cho biết trước đây gia đình chỉ sản xuất một vụ lúa mỗi năm do thiếu nước ngọt vào mùa khô. Khi hệ thống đê bao và cống ngăn mặn hoàn thiện, gia đình chuyển sang mô hình tôm - lúa trên gần 2 ha đất. Thu nhập mỗi năm tăng lên khoảng 180 triệu đồng, cao gấp nhiều lần so với trước.

Nhiều vùng đất từng bị bỏ hoang do xâm nhập mặn nay đã được khôi phục; người dân phát triển thêm cây ăn trái, rau màu và nhiều mô hình sinh kế khác nhờ chủ động nguồn nước.

Hiện đại hóa thủy lợi thích ứng biến đổi khí hậu

Không chỉ đầu tư xây dựng, Cà Mau còn chú trọng nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành công trình.

Theo Trung tâm Quản lý, Khai thác công trình thủy lợi Cà Mau, đơn vị duy trì chế độ trực vận hành 24/24 giờ trong mùa khô, thường xuyên theo dõi mực nước, độ mặn, diễn biến khí tượng thủy văn để điều tiết đóng, mở cống phù hợp từng thời điểm.

Việc vận hành luôn bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các vùng sản xuất, đáp ứng nhu cầu nuôi trồng thủy sản, sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt.

Song song đó, đơn vị tăng cường kiểm tra, bảo dưỡng công trình; phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và người dân nhằm xử lý kịp thời những diễn biến bất thường của nguồn nước.

Theo ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, hệ thống thủy lợi là nền tảng để phát triển nền nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Mọi quy hoạch, đầu tư đều phải bám sát điều kiện tự nhiên của từng vùng sinh thái. Cà Mau đã đề xuất Trung ương đầu tư các công trình trọng điểm như hồ chứa nước, trạm bơm điện và các cống ngăn mặn nhằm nâng cao năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu.

Trong kế hoạch đầu tư công năm 2026, Cà Mau tiếp tục ưu tiên bố trí nguồn lực cho lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy lợi và thủy sản. Đồng thời cân đối ngân sách địa phương để nâng cấp, mở rộng hệ thống công trình tại các vùng sản xuất trọng điểm.

Thời gian tới, tỉnh Cà Mau sẽ từng bước hiện đại hóa công tác quản lý thủy lợi bằng công nghệ số, ứng dụng hệ thống quan trắc tự động, giám sát mực nước, độ mặn và vận hành cống theo thời gian thực. Mô hình “cống thông minh” đang được nghiên cứu triển khai nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn nước, giảm chi phí vận hành và thích ứng tốt hơn với những diễn biến ngày càng cực đoan của khí hậu.

Nhìn từ thực tiễn, thủy lợi không còn đơn thuần là những công trình kiểm soát nước mà đã trở thành nền tảng của quá trình chuyển đổi nông nghiệp ở Cà Mau. Khi nguồn nước được chủ động, sản xuất được bảo đảm, sinh kế người dân được nâng lên và hệ sinh thái được bảo vệ, hiệu quả của mỗi công trình không chỉ được đo bằng những con số đầu tư mà còn bằng sự phát triển bền vững của vùng đất cực Nam Tổ quốc.