Trung Quốc thu hoạch sầu riêng, Việt Nam có đáng lo?

Trung Quốc đang tiến thêm một bước trong phát triển nguồn cung sầu riêng tại nội địa song khả năng tạo ra sản lượng lớn với giá thành cạnh tranh vẫn còn là dấu hỏi.

Vân Nam bắt đầu có sầu riêng cho trái

Giữa tháng 9, tại thị trấn Menghan, thành phố Jinghong, châu tự trị Tây Song Bản Nạp, tỉnh Vân Nam, những trái sầu riêng trồng tại địa phương bắt đầu được thu hoạch.

Đây là bước tiến đáng chú ý bởi Vân Nam không phải vùng sản xuất sầu riêng truyền thống của Trung Quốc. Cây sầu riêng vốn đòi hỏi nền nhiệt cao và ổn định, trong khi nhiệt độ thấp vào mùa đông là một trong những trở ngại đối với việc mở rộng loại cây này tại Trung Quốc.

Tại một vùng trồng được khảo sát, sầu riêng Monthong từ 3 - 4 năm tuổi đã bắt đầu cho trái, cây 5 năm tuổi có khả năng đậu trái tương đối ổn định. Có cây mang tới 34 trái, trọng lượng bình quân khoảng 3,7 kg/trái.

Từ những điểm trồng thử nghiệm ban đầu, diện tích sầu riêng tại Vân Nam cũng đang được mở rộng. Toàn tỉnh hiện có hơn 17.000 mẫu Trung Quốc, tương đương hơn 1.100 ha; riêng Tây Song Bản Nạp khoảng 15.000 mẫu, tương đương gần 1.000 ha.

Tại huyện Jinping, việc thử nghiệm loại cây này cũng đã được tiến hành trong nhiều năm. Từ khoảng 2.000 cây đưa về trồng cách đây chín năm, một số cây đã cho trái hai năm liên tiếp. Địa phương hiện có 867 cây sầu riêng 9 năm tuổi, đồng thời xây dựng các vùng trình diễn và khu vực ươm giống.

Như vậy, câu chuyện sầu riêng tại Vân Nam đang dần đi xa hơn giai đoạn thử xem cây có thể sống được hay không. Bài toán hiện nay là tuyển chọn giống, hoàn thiện kỹ thuật và xác định khả năng hình thành vùng sản xuất ổn định.

Các cơ sở nghiên cứu tại Vân Nam đang thu thập nguồn gen, khảo nghiệm giống thích nghi với nhiệt độ thấp và nghiên cứu kỹ thuật ghép, bảo vệ hoa trái, phòng trừ sâu bệnh. Tại Jinping, hơn 150 giống và dòng sầu riêng trong và ngoài Trung Quốc được đưa vào khảo nghiệm, trong đó hơn 20 loại bước đầu được lựa chọn để tiếp tục đánh giá.

Diễn biến này phần nào tương tự quá trình phát triển sầu riêng tại Hải Nam. Sau giai đoạn thử nghiệm, địa phương này đã từng bước mở rộng diện tích và đưa sầu riêng nội địa ra thị trường.

Đáng chú ý, trong định hướng phát triển ngành sầu riêng, thành phố Tam Á, tỉnh Hải Nam đã tính đến việc bố trí các nhóm giống chín sớm, chính vụ và chín muộn nhằm kéo dài thời gian thu hoạch, đồng thời hạn chế trùng hoàn toàn với thời điểm nguồn hàng Đông Nam Á tập trung vào thị trường Trung Quốc.

Hơn 1.100 ha vẫn rất nhỏ so với nhu cầu nhập khẩu

Dù vậy, quy mô sản xuất tại Vân Nam hiện còn rất nhỏ nếu đặt cạnh nhu cầu tiêu thụ của Trung Quốc. Theo số liệu Hải quan Côn Minh, chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026, các cửa khẩu tại tỉnh Vân Nam đã làm thủ tục nhập khẩu 483.000 tấn sầu riêng tươi, trị giá 13,52 tỉ nhân dân tệ. Lượng nhập khẩu tăng 55,9% so với cùng kỳ năm trước.

Trong khi đó, toàn bộ diện tích sầu riêng tại Vân Nam mới hơn 1.100 ha và một phần đáng kể vẫn là cây non hoặc mới bước vào những vụ cho trái đầu tiên.

Khoảng cách này cho thấy những vụ thu hoạch tại Vân Nam hiện chưa đủ sức làm thay đổi cán cân cung - cầu. Đồng thời, Trung Quốc vẫn phụ thuộc rất lớn vào nguồn sầu riêng từ Đông Nam Á.

Giá thành - phép thử của sầu riêng Trung Quốc

Trao đổi về khả năng sầu riêng nội địa Trung Quốc tạo sức ép đối với nguồn hàng nhập khẩu, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng còn quá sớm để xem đây là mối đe dọa đối với sầu riêng Việt Nam.

Theo ông Nguyên, khó khăn lớn nhất không nằm ở việc một số cây có thể sinh trưởng và cho trái mà ở khả năng tạo ra sản lượng lớn, ổn định trong nhiều năm với chi phí hợp lý.

Hải Nam hiện là vùng được Trung Quốc tập trung phát triển sầu riêng, nhưng đây cũng là khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão. Trong khi đó, sầu riêng là cây có bộ tán lớn, khả năng chống chịu gió mạnh hạn chế và cần nhiều năm chăm sóc mới bước vào thời kỳ khai thác.

“Cây sầu riêng phải mất khoảng 5 - 6 năm mới bắt đầu cho sản lượng. Nếu trong cả chu kỳ đầu tư gặp bão lớn, thiệt hại có thể rất đáng kể. Muốn bảo vệ vườn cây phải đầu tư hệ thống chống đỡ, chăm sóc rất kỹ, khi đó giá thành sản xuất sẽ tăng”, ông Nguyên phân tích.

Đối với việc mở rộng sầu riêng sang những khu vực như Quảng Tây hay Quảng Đông, ông Nguyên cho rằng điều kiện nhiệt độ mùa đông tiếp tục là trở ngại lớn. Sầu riêng là cây nhiệt đới, nhạy cảm với nhiệt độ thấp; vì vậy việc cây có thể tồn tại không đồng nghĩa với khả năng cho năng suất thương mại ổn định.

Dẫn kinh nghiệm từ mô hình trồng sầu riêng trong điều kiện có kiểm soát tại Đài Loan cách đây hơn 10 năm, ông Nguyên cho biết cây vẫn có thể sinh trưởng khi được bảo vệ bằng nhà màng và điều tiết nhiệt độ.

Tuy nhiên, chi phí đầu tư, sưởi ấm vào mùa lạnh và duy trì điều kiện thích hợp cho cây khiến giá thành sản xuất tăng cao. “Hiệu quả kinh tế không đủ sức cạnh tranh với sầu riêng nhập khẩu nên mô hình này sau đó không được phát triển”, ông Nguyên nói.

Từ thực tế đó, ông Nguyên cho rằng việc Trung Quốc trồng được sầu riêng chưa đồng nghĩa nguồn cung nội địa có thể sớm thay thế hàng nhập khẩu. “Nếu phải đầu tư lớn để khắc phục những bất lợi về khí hậu, chi phí sản xuất sầu riêng tại Trung Quốc có thể cao hơn đáng kể so với các vùng trồng thuận lợi tại Đông Nam Á. Vì vậy, sự phát triển các vùng sầu riêng tại Vân Nam hay Hải Nam hiện chưa tạo sức ép đáng kể đối với người trồng sầu riêng trong khu vực, trong đó có Việt Nam”, ông Nguyên nhận xét và cảnh báo, sức ép lớn nhất với sầu riêng Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đến từ yêu cầu nâng chất lượng, kiểm soát dư lượng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc.

Trung Quốc hiện vẫn là thị trường quan trọng nhất của sầu riêng Việt Nam. Theo số liệu Cục Hải quan, 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng đạt gần 1,8 tỉ USD, tăng 47% so với cùng kỳ; riêng thị trường Trung Quốc đạt khoảng 1,65 tỉ USD, tăng 57% và chiếm phần lớn kim ngạch mặt hàng này.