Từ hiệu quả ngô biến đổi gen, tiến tới thế hệ giống cây trồng mới

Trồng ngô biến đổi gen, năng suất tăng tới 30%

Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, việc ứng dụng cây trồng biến đổi gen tại Việt Nam đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, đặc biệt trong sản xuất ngô. Sau 10 năm triển khai, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng gấp 45 lần.

Trong đó, Tây Nguyên là khu vực có diện tích và tốc độ mở rộng nhanh nhất cả nước. Vùng trung du và miền núi phía Bắc cũng đóng góp tỷ trọng lớn nhờ kiểm soát tốt sâu đục thân, trong khi Đông Nam Bộ và ĐBSCL áp dụng trên quy mô trang trại lớn nhằm tiết giảm chi phí lao động.

Cùng với mở rộng diện tích canh tác, hoạt động thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học cũng có những bước tiến quan trọng. Đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen, trong đó các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích canh tác.

Bên cạnh đó, 64 sự kiện biến đổi gen đã được phê duyệt sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, góp phần đáp ứng nhu cầu nhập khẩu khoảng 10-12 triệu tấn ngô và 2 triệu tấn đậu tương mỗi năm, phục vụ ngành chăn nuôi và chế biến thức ăn chăn nuôi.

TS. Phùng Danh Huân nhận định, hiệu quả kinh tế và lợi ích môi trường là những yếu tố quan trọng thúc đẩy nông dân tiếp nhận công nghệ mới. Số liệu tổng hợp giai đoạn 2016-2025 cho thấy, năng suất ngô biến đổi gen tăng từ 15,2-30% so với giống ngô truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34-7,34 triệu đồng/ha.

Việc ứng dụng giống ngô biến đổi gen còn góp phần giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Trong 10 năm, lượng thuốc trừ cỏ giảm khoảng 134.760 kg, thuốc trừ sâu giảm 62.075 kg, đồng thời chỉ số tác động môi trường giảm từ 1,5-3,3%. Khả năng kiểm soát sâu hại cũng góp phần hạn chế nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô, giảm công lao động phun thuốc và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Những kết quả trên cho thấy tiềm năng của công nghệ sinh học trong giảm chi phí và cải thiện tính bền vững của sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, để mở rộng thành tựu sang các cây trồng chủ lực khác, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực nghiên cứu, chọn tạo giống và từng bước làm chủ các công nghệ tiên tiến, đặc biệt là chỉnh sửa gen.

Mở đường thương mại hóa cây trồng chỉnh sửa gen

Thực hiện Đề án phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp theo Quyết định số 429/QĐ-TTg, ngành nông nghiệp và môi trường đã phê duyệt 49 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, gồm 38 nhiệm vụ đang triển khai và 11 nhiệm vụ mở mới trong năm 2026. Riêng lĩnh vực công nghệ sinh học cây trồng chiếm tỷ trọng lớn nhất với 21 nhiệm vụ. Giai đoạn 2021-2025, chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp đã huy động 19 cơ quan nghiên cứu, triển khai trên 26 loại cây trồng và chọn tạo được 36 giống cây trồng nông nghiệp.

Nhiều giống lúa được phát triển theo hướng chống chịu ngập, mặn, hạn và kháng sâu bệnh, như các giống tích hợp gen Sub1 có khả năng chịu ngập 10-15 ngày hoặc gen Saltol chịu mặn ở mức 6‰. Bên cạnh đó là các giống lạc kháng bệnh héo xanh, đậu tương kháng gỉ sắt, khoai tây kháng mốc sương và cà chua kháng virus.

Một số kết quả nghiên cứu chỉnh sửa gen cũng cho thấy triển vọng ứng dụng trong sản xuất. Điển hình là các dòng ngô có số hàng hạt trên bắp tăng ít nhất hai hàng, giúp năng suất con lai tăng 10-15%; dòng đậu tương ĐT26 mang đột biến gen GmFAD với hàm lượng axit oleic trên 80%. Trong lĩnh vực bảo vệ thực vật, chế phẩm sinh học Bio-VAAS.1 được ghi nhận có khả năng hạn chế hơn 70% nấm Phytophthora gây hại trên sầu riêng và cây có múi.

Tuy nhiên, khác với cây trồng biến đổi gen đã được thương mại hóa và ứng dụng rộng rãi trong sản xuất, các sản phẩm cây trồng chỉnh sửa gen tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế quản lý để tiến tới thương mại hóa.

“Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật xác định việc hoàn thiện cơ chế quản lý, thương mại hóa cây trồng chỉnh sửa gen là một trong những nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới. Định hướng chính là xây dựng hành lang pháp lý phù hợp đối với sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, tiết kiệm 50-70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường.

Đồng thời, ngành sẽ ưu tiên nghiên cứu các giống lúa kháng bệnh, chịu mặn và hạn; đậu tương có chất lượng dinh dưỡng cao; cà chua giàu hợp chất có lợi cho sức khỏe và ngô sử dụng dinh dưỡng hiệu quả”, ông cho biết.

Cùng với việc mở rộng hợp tác công - tư, TS. Phùng Danh Huân nhấn mạnh yêu cầu quản lý tính kháng sâu bệnh và truyền thông minh bạch dựa trên bằng chứng khoa học, qua đó tạo nền tảng để các thành tựu công nghệ sinh học được ứng dụng rộng rãi, bền vững trong sản xuất nông nghiệp.