Vận hành hiệu quả công trình thủy lợi ngăn xâm nhập mặn trong mùa khô

Chủ động điều tiết nguồn nước

Mùa khô 2025-2026, khu vực ĐBSCL tiếp tục đối mặt với nguy cơ xâm nhập mặn, song diễn biến được đánh giá không gay gắt như những năm cực đoan trước đây. Một trong những yếu tố thuận lợi là nguồn nước từ thượng nguồn đổ về khá dồi dào. Từ tháng 1 đến tháng 4/2026, lượng nước qua hai trạm đầu nguồn Tân Châu và Châu Đốc đạt khoảng 93,3 tỷ m3, cao hơn trung bình nhiều năm 16,5%, tạo điều kiện cho công tác điều tiết, bổ sung nguồn nước ngọt phục vụ sản xuất.

Dù vậy, áp lực xâm nhập mặn vẫn hiện hữu tại nhiều khu vực ven biển và cửa sông. Các đợt triều cường hàng tháng liên tục đẩy mặn lấn sâu vào nội đồng, gây áp lực lớn lên sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và sinh hoạt dân sinh.

Riêng trên sông Cái Lớn, cao điểm xâm nhập mặn đầu tháng 5 ghi nhận mức xâm nhập sâu nhất trong mùa khô. Ranh mặn 4g/lít tiến sâu tới 56km, trong khi ranh mặn 1g/lít đạt 61km, vượt qua điểm kiểm soát tại cầu Cái Tư khoảng 1km, sâu hơn 9km so với cao điểm năm trước.

Trước tình hình đó, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam đã chủ động xây dựng phương án vận hành từ đầu mùa khô, đồng thời liên tục cập nhật diễn biến khí tượng thủy văn, tiến độ sản xuất và nhu cầu sử dụng nước thực tế để điều tiết phù hợp.

Từ đầu mùa khô đến nay, cống Cái Lớn và Cái Bé được vận hành linh hoạt với nhiều đợt đóng, mở theo diễn biến nguồn nước. Cống Xẻo Rô luôn được duy trì trạng thái sẵn sàng vận hành khi cần thiết để hỗ trợ ngăn mặn, bảo vệ nguồn nước nội đồng.

Đặc biệt, trong đợt triều cường cuối tháng 4, đầu tháng 5/2026, độ mặn trên sông Cái Lớn tăng nhanh trong bối cảnh mực nước nội đồng xuống thấp, trong khi nhu cầu lấy nước mặn cho nuôi trồng thủy sản vùng chuyển đổi tăng cao. Có thời điểm, độ mặn tại trạm Cái Tư vượt ngưỡng 1g/lít, thậm chí đạt đỉnh 2,19g/lít vào đêm 2/5.

Tuy nhiên, nhờ vận hành linh hoạt cụm cống Cái Lớn - Cái Bé kết hợp điều tiết đồng bộ với các công trình liên quan, độ mặn nhanh chóng giảm xuống ngưỡng an toàn chỉ sau vài ngày, giúp hạn chế tối đa nguy cơ ảnh hưởng đến sản xuất.

Tăng hiệu quả bảo vệ sản xuất

Không chỉ cụm công trình Cái Lớn - Cái Bé, nhiều hệ thống thủy lợi trọng điểm khác do Chi nhánh ĐBSCL - Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam quản lý, khai thác cũng phát huy hiệu quả rõ nét trong mùa khô năm nay. Tại hệ thống Nam Măng Thít, cống Vũng Liêm được vận hành nhiều ngày để kiểm soát nguồn nước, vừa ngăn mặn, ngăn triều, vừa hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, giao thông thủy và nhu cầu sinh hoạt của người dân.

Ở hệ thống Quản Lộ - Phụng Hiệp, cống âu thuyền Ninh Quới được vận hành liên tục từ đầu tháng 2/2026 với hàng trăm lượt đóng - mở. Tổng thời gian đóng cống kéo dài hơn 2 tháng, góp phần giữ an toàn cho khu vực Ngã Năm, đảm bảo độ mặn luôn dưới ngưỡng 1g/lít để phục vụ sản xuất lúa đông xuân và cấp nước ngọt.

Tại khu vực tỉnh An Giang, hiệu quả điều tiết nguồn nước đã hỗ trợ tích cực cho sản xuất nông nghiệp trong vùng hưởng lợi công trình thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé. Nhờ đó, lúa mùa 2025-2026 đã thu hoạch dứt điểm hơn 66.700ha, sản lượng trên 401.500 tấn. Vụ đông xuân ghi nhận hơn 104.000ha thu hoạch, sản lượng vượt 821.000 tấn. Diện tích nuôi trồng thủy sản đạt trên 295.000ha.

Tại nhiều địa phương khác như Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long, sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản cũng được duy trì ổn định, cho thấy hiệu quả thiết thực từ công tác điều tiết nguồn nước liên vùng.

Thực tế mùa khô năm nay tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của các công trình thủy lợi hiện đại trong ứng phó với biến đổi khí hậu. Không chỉ là những công trình kỹ thuật đơn thuần, đây còn là “lá chắn” bảo vệ sản xuất, giữ nguồn nước ngọt và đảm bảo sinh kế cho người dân.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, xâm nhập mặn không còn là câu chuyện của riêng từng địa phương mà đã trở thành bài toán chung của cả vùng. Vì vậy, cùng với tiếp tục đầu tư hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, cần tăng cường phối hợp liên tỉnh, liên hệ thống và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong dự báo, điều hành nguồn nước.

Mùa khô 2025-2026 cho thấy, khi công trình được vận hành đúng thời điểm, đúng quy trình và có sự phối hợp chặt chẽ, nguy cơ xâm nhập mặn hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả. Đây chính là nền tảng quan trọng để ĐBSCL thích ứng bền vững trước những thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.