Việt Nam thúc đẩy số hóa chứng nhận nông sản trong CPTPP

Nội dung này được thảo luận tại Phiên họp lần thứ 8 của Ủy ban về các biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) thuộc CPTPP, diễn ra trong 2 ngày 20, 21/8. Phiên họp do TS Ngô Xuân Nam, Phó giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam chủ trì, với sự tham dự của đại diện 11 thành viên CPTPP.

Theo ông Nam, việc duy trì trao đổi thường xuyên trong khuôn khổ Ủy ban SPS/CPTPP góp phần tăng minh bạch, khả năng dự báo và phối hợp trong nội khối. Qua đó, các thành viên vừa bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe con người, môi trường và động, thực vật, vừa hạn chế những gián đoạn không cần thiết đối với thương mại nông sản, thực phẩm.

Hướng tới thương mại SPS không dùng chứng từ giấy

Số hóa hoạt động SPS là một trong những nội dung nổi bật tại phiên họp. Kết quả khảo sát do Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) thực hiện cho thấy phần lớn thành viên CPTPP đã sử dụng hoặc ưu tiên chuyển sang chứng nhận điện tử.

Chứng nhận điện tử giúp rút ngắn thời gian xử lý, giảm hồ sơ giấy, tăng khả năng lưu trữ, bảo mật thông tin và hạn chế nguy cơ giả mạo chứng từ. New Zealand đề nghị nhóm công tác điện tử về chứng nhận điện tử tiếp tục hoạt động thêm một năm. Trong khi, các thành viên khác ủng hộ tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm, kết nối hệ thống và từng bước hướng tới thương mại SPS không sử dụng chứng từ giấy.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát của UNIDO cũng cho thấy quá trình chuyển sang chứng nhận điện tử còn một số trở ngại, từ chi phí đầu tư ban đầu, khác biệt quy định pháp luật giữa các nước đến khả năng liên thông hệ thống, an ninh mạng và mức độ sẵn sàng của hạ tầng số.

Cùng với chứng nhận điện tử, các thành viên còn nghiên cứu khả năng áp dụng thanh tra, kiểm tra và thẩm tra từ xa. Australia cập nhật hoạt động của nhóm công tác điện tử về lĩnh vực này, trong đó tập trung nghiên cứu hình thức kiểm tra từ xa. Ưu điểm của phương thức này là giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và hỗ trợ hoạt động thẩm tra trực tiếp, nhất là khi việc di chuyển hoặc tiếp cận cơ sở khó khăn.

Từ những thực tế này, TS Ngô Xuân Nam cho rằng, chứng nhận điện tử và thanh tra, kiểm tra từ xa là những hướng hợp tác thiết thực, phù hợp với xu thế chuyển đổi số. Nhưng việc triển khai cần tính đến điều kiện pháp lý, hạ tầng kỹ thuật và năng lực thực tế của từng thành viên để bảo đảm an toàn, tin cậy và khả năng vận hành liên tục.

Ý kiến này nhận sự đồng thuận. Các bên đều cho rằng, cần tiếp tục làm rõ điều kiện, phạm vi và tần suất áp dụng kiểm tra từ xa. Yêu cầu chuẩn bị trước khi thực hiện, trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền và đơn vị được thẩm tra cũng được đặt ra.

Minh bạch từ sản phẩm đến yêu cầu áp dụng

Cùng với số hóa, nâng cao chất lượng thông báo SPS là nội dung được các thành viên CPTPP quan tâm, trao đổi.

Chile và New Zealand cập nhật hoạt động của Nhóm công tác về minh bạch thuộc Ủy ban SPS/WTO. Nhóm đang chuyển trọng tâm từ nhận diện khó khăn sang đề xuất giải pháp cụ thể, nhằm nâng chất lượng thông báo SPS, làm rõ tác động đối với thương mại và tăng tính minh bạch của những biện pháp khác với tiêu chuẩn quốc tế.

Peru chia sẻ kết quả sáng kiến trong khuôn khổ APEC, theo đó thông báo SPS cần xác định rõ sản phẩm chịu tác động, ưu tiên sử dụng mã HS gồm 6 chữ số, đồng thời ghi tên thông thường và tên khoa học của sản phẩm khi phù hợp.

Thông báo cũng cần làm rõ mục tiêu, căn cứ, phạm vi và yêu cầu chính của biện pháp, đồng thời cung cấp đường dẫn tới toàn văn quy định và tài liệu liên quan. Điều này giúp cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp có đủ thông tin để đánh giá, phản hồi.

Các thành viên CPTPP được khuyến khích đóng góp ý kiến cho Nhóm công tác về minh bạch trước kỳ họp của Ủy ban SPS/WTO vào tháng 11/2026 tại Geneva (Thụy Sĩ), đồng thời tăng sử dụng nền tảng số ePing để theo dõi và phổ biến các thông báo SPS và hàng rào kỹ thuật trong thương mại.

Bên cạnh số hóa và minh bạch, Phiên họp lần thứ 8 của Ủy ban SPS/CPTPP dành thời gian trao đổi về khu vực hóa và phân vùng dịch bệnh nhằm duy trì thương mại an toàn khi xuất hiện dịch bệnh động vật. Canada cho biết đã hoàn thành 8 thỏa thuận phân vùng đối với dịch tả lợn châu Phi với các đối tác thương mại, bao phủ khoảng 68% giá trị xuất khẩu thịt lợn của nước này.

Các thành viên cũng thảo luận dự án hợp tác về mức dư lượng tối đa (MRLs). Khảo sát cho thấy hệ thống giữa các thành viên còn khác nhau về cơ quan quản lý, yêu cầu dữ liệu, chi phí, thời gian xử lý và cách tham chiếu tiêu chuẩn Codex hoặc các thị trường khác.

Về đề xuất của Liên minh châu Âu (EU) liên quan tới cách xử lý mức dư lượng với một số hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật trong hàng nhập khẩu, các thành viên nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm cơ sở khoa học, đánh giá rủi ro, minh bạch và phù hợp tiêu chuẩn quốc tế.

Phát biểu tại phiên họp, ông Ngô Xuân Nam nhấn mạnh Việt Nam ủng hộ nguyên tắc các biện pháp SPS phải dựa trên cơ sở khoa học, có đánh giá rủi ro hoặc tham khảo các tiêu chuẩn quốc tế, bảo đảm hài hòa, công bằng và không được sử dụng để gây cản trở thương mại nông sản, thực phẩm.

New Zealand đồng tình với quan điểm của Việt Nam và cho rằng các biện pháp chỉ nên được áp dụng trong phạm vi cần thiết để đạt mức độ bảo vệ sức khỏe con người, động vật và thực vật.

Kết luận phiên họp, ông Nam đề nghị các thành viên tiếp tục phối hợp thực hiện những hành động đã thống nhất, chủ động chia sẻ thông tin và duy trì trao đổi về các vấn đề SPS phát sinh. Việt Nam sẵn sàng tiếp tục phối hợp nhằm thúc đẩy hợp tác SPS thực chất, minh bạch và hiệu quả.

Nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ các quy định SPS tại thị trường CPTPP. Theo Văn phòng SPS Việt Nam, kết quả các phiên họp của Ủy ban là cơ sở để tăng cường minh bạch, xử lý những vướng mắc phát sinh và tạo thuận lợi cho nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường các thành viên.

CPTPP là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương. Phiên họp lần thứ 8 có đại diện 11 thành viên gồm Việt Nam, Australia, Brunei, Canada, Chile, Nhật Bản, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru và Singapore. Vương quốc Anh không tham dự và sẽ nhận báo cáo phiên họp, trả lời bằng văn bản đối với những vấn đề các thành viên muốn nêu.

Phía Việt Nam có đại diện của Văn phòng SPS Việt Nam, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Chăn nuôi và Thú y, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường; đại diện Bộ Y tế, Bộ Công Thương.

Ủy ban SPS là diễn đàn để các thành viên trao đổi những vấn đề về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động, thực vật trong quá trình thực thi CPTPP. Tại phiên họp lần này, các nội dung được thảo luận gồm phân vùng dịch bệnh; thanh tra, kiểm tra và thẩm tra; chứng nhận điện tử; minh bạch các biện pháp SPS; công nhận tương đương; hợp tác kỹ thuật và một số vấn đề SPS mới phát sinh.

Phiên họp lần thứ 9 dự kiến tổ chức vào quý I/2027.