Vòng đời mới cho rác thải thực phẩm: [Bài 1] Vẫn chưa là tài nguyên

Với hơn 63% đến từ hộ gia đình và lên tới 97% tại một số cơ sở dịch vụ ăn uống, chất thải thực phẩm có tiềm năng rất lớn trở thành nguồn tài nguyên đầu vào cho các ngành sinh học và tái chế. Vậy vì sao Việt Nam chưa thể khai thác được tiềm năng to lớn ấy?

Phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Thị An - Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng để làm rõ vấn đề này.

Thưa bà, việc chất thải thực phẩm chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu rác thải sinh hoạt phản ánh thực trạng gì về thói quen tiêu dùng thực phẩm trong xã hội hiện nay?

Theo Báo cáo chỉ số lãng phí thực phẩm năm 2024 của Tổ chức Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), khoảng 1,05 tỷ tấn thực phẩm đã bị lãng phí ở cấp độ hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ trong năm 2022 - chiếm khoảng 19% tổng lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng.

Tôi cho rằng câu trả lời nằm ở sự lãng phí ngay từ đầu nguồn. Thành phần rác thải thực phẩm ở đâu cũng tương tự nhau, đều là đồ ăn thừa, vỏ rau củ dập nát, thịt thừa, thực phẩm hỏng... Nhiều gia đình, nhà trường, bệnh viện cho đến các cơ sở kinh doanh, nhà hàng dường như chưa hình thành ý thức và trách nhiệm tiết kiệm thực phẩm một cách thực chất, như ăn bao nhiêu nấu bấy nhiêu, dùng bao nhiêu mua bấy nhiêu, kinh doanh hay tiêu dùng đều cần tính toán vừa đủ nhu cầu.

Ở khâu thu gom, việc chúng ta không tách riêng rác hữu cơ, đặc biệt là rác thực phẩm, mà lại dồn chung với các loại phế liệu khác chính là một sự lãng phí rất lớn. Việc trộn lẫn các loại rác cũng khiến chi phí công nghệ và công sức bóc tách ở khâu xử lý sau cùng rất tốn kém.

Vì vậy, giải pháp tiên quyết là phải dứt khoát tách riêng rác thực phẩm ngay từ đầu nguồn, với quy trình thu gom, xử lý theo một chuỗi khép kín riêng biệt. Chỉ khi làm được điều này một cách triệt để, chúng ta mới có thể biến "rác thải thực sự trở thành tài nguyên".

Nhiều ý kiến cho rằng khâu thu gom, vận chuyển hiện vẫn là "nút thắt" khi thiếu vắng hệ thống dịch vụ đồng bộ, cũng như các đơn vị tái chế trung gian. Theo bà, đâu là giải pháp khả thi trước mắt để huy động các bên cùng tham gia?

Vấn đề đặt ra cho các nhà quản lý là phải thiết kế các giải pháp kỹ thuật thích ứng linh hoạt với từng cấp độ quy mô. Ở quy mô hộ gia đình, cần nghiên cứu thương mại hóa dụng cụ thùng chứa có thể tích và kết cấu vừa tiện dụng, vừa bảo đảm vệ sinh, không bốc mùi. Lên đến quy mô siêu thị hay các bếp ăn công nghiệp, khối lượng phát thải lớn đòi hỏi hệ thống thùng chứa chuyên dụng, vừa lưu trữ vừa phải có giải pháp bảo quản sơ bộ để ngăn quá trình lên men chua, gây ô nhiễm thứ cấp ra xung quanh.

Khi khâu lưu trữ và phân loại tại nguồn được chuẩn hóa, nguồn rác thực phẩm thu gom được sẽ là nguồn nguyên liệu dồi dào phục vụ chế biến thức ăn chăn nuôi hoặc sản xuất phân bón hữu cơ, bắt đầu chu trình kinh tế tuần hoàn.

Song song với phân loại, khâu thu gom giữ vai trò rất quan trọng. Muốn khâu này thông suốt, tôi cho rằng phải có công cụ kinh tế để thúc đẩy xã hội hóa. Đặc thù của rác thực phẩm thường ở dạng ẩm ướt, dễ phân hủy và phát sinh manh mún. Do đó, việc thu gom tốn công sức và chi phí hơn so với phế liệu khô.

Cần có cơ chế khuyến khích người dân thấy được việc phân loại và mang rác thực phẩm đến điểm tập kết mang lại lợi ích thiết thực, thậm chí có thể quy đổi ra giá trị vật chất nhất định để hình thành thói quen ban đầu. Ngày xưa, người nông dân đi xin cơm thừa nuôi lợn, đến ngày giỗ chạp, mổ lợn họ lại biếu láng giềng miếng thịt. Ngày nay, chúng ta hoàn toàn có thể hiện đại hóa mô hình ấy bằng những cơ chế khuyến khích văn minh hơn.

Cùng với cơ chế khuyến khích của Nhà nước, mấu chốt quyết định là phải tạo lập được thị trường đầu ra cho các sản phẩm chế biến từ rác thải thực phẩm. Nếu doanh nghiệp thu gom, chế biến mà sản phẩm làm ra không bán được sẽ làm đứt gãy chuỗi liên kết. Ngược lại nếu thị trường tiêu thụ tốt, dòng tiền quay vòng sẽ quay lại chi trả, bù đắp cho khâu thu gom đầu vào. Đây vừa là bài toán kỹ thuật, vừa là bài toán kinh tế thị trường.

Đi liền với đòn bẩy kinh tế là câu chuyện giáo dục ý thức dài hạn. Đời sống vật chất ngày nay khấm khá hơn trước rất nhiều, và chính sự dư dả này đôi khi lại làm nảy sinh thói quen lãng phí. Phải xác định tiết kiệm thực phẩm đầu nguồn là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi đã kiểm soát được đầu vào, kết hợp với việc phân loại dứt khoát và xây dựng quy trình xử lý khép kín, bài toán rác thải mới có lời giải bền vững.

Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn thi hành quy định rõ, chất thải thực phẩm là một trong 3 nhóm chất thải bắt buộc phải thực hiện phân loại tại nguồn. Dù vậy trên thực tế, tình trạng trộn lẫn loại rác này với các phế thải khác vẫn diễn ra phổ biến. Bà có đề xuất gì cho công tác thực thi pháp luật trong thời gian tới để quy định thực sự đi vào đời sống?

Việc phân loại rác là "con đường" bắt buộc phải đi. Điều cần làm ngay lúc này là thể hiện quyết tâm chính trị cao nhất, huy động mọi nguồn lực sẵn có để biến mục tiêu đó thành hiện thực.

Pháp luật có thể tiếp tục được sửa đổi, bổ sung cho bắt nhịp với thực tiễn. Nhưng một khi các điều khoản đã được chuẩn hóa thì khâu thực thi đòi hỏi sự quyết liệt tuyệt đối. Cán bộ quản lý ở cơ sở phải làm việc đến nơi đến chốn. Gặp vướng mắc phải chủ động báo cáo để tháo gỡ, nhưng tuyệt đối không được buông lỏng quản lý. Bên cạnh đó, tôi cho rằng phải có cơ chế khen thưởng, tôn vinh người làm tốt và chế tài nghiêm minh, không khoan nhượng với hành vi vi phạm.

Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta phải chuyển đổi sang phương thức quản trị hiện đại: quản trị minh bạch bằng dữ liệu. Mọi dữ liệu về việc chấp hành phân loại, thu gom của từng hộ, từng đơn vị cần được ghi nhận công khai, rõ ràng. Người dân ta giàu lòng tự trọng và tinh thần vì cộng đồng, nhưng họ rất dị ứng với sự thiếu công bằng hay thiên vị. Nếu có được sự đồng thuận và tin tưởng của nhân dân, tôi tin rằng mọi chủ trương, chính sách dù khó đến đâu cũng sẽ được người dân chung tay thực hiện thành công.

Trân trọng cảm ơn bà!

Chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn năm 2026 có chủ đề: “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” (From Clean Plates to Clean Cities), kêu gọi hành động nhằm ngăn chặn lãng phí thực phẩm, tận dụng nguồn thực phẩm còn giá trị sử dụng, thu hồi các loại rác thải hữu cơ không thể tránh khỏi, cũng như xây dựng những đô thị sạch hơn, vận hành theo mô hình kinh tế tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

• Ngày 20/9, tại Công viên Thống nhất, TP. Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND TP. Hà Nội tổ chức Lễ Phát động quốc gia hưởng ứng Chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn năm 2026. Dự kiến khoảng 1.000 người tham dự sự kiện này. Báo

Nông nghiệp và Môi trườngtường thuật trực tiếp sự kiện này trên báo điện tử và các nền tảng mạng xã hội.* Ngày 18/9, Báo

Nông nghiệp và Môi trườngphối hợp với Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học “Chuyển động xanh cho đô thị thông minh”.