'Vua mít' Đồng Nai và hành trình xây dựng chuỗi giá trị

Liên kết chuyên canh hơn 1.000ha mít

Gắn bó nhiều năm với cây mít, ông Nguyễn Viết Vị, Giám đốc HTX Phước Thiện, TP Đồng Nai được nhiều người biết đến với biệt danh “vua mít”. Từ thực tế sản xuất, ông từng bước chuyển từ trồng mít sang tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết nông dân và tìm cách nâng giá trị nông sản.

“Mặt hàng mít rất thăng trầm, có lúc bán không được phải đổ bỏ. Sản lượng rất lớn nhưng thị trường mít tươi chỉ tiêu thụ một phần”, ông Vị chia sẻ.

Những trải nghiệm đó khiến ông thay đổi cách nhìn về sản xuất. Theo ông, nếu chỉ mở rộng diện tích, tăng năng suất rồi chờ thương lái thu mua, nông dân khó thoát khỏi vòng luẩn quẩn được mùa, mất giá. Muốn phát triển bền vững, trước hết phải hiểu thị trường, từ nhu cầu, tiêu chuẩn đến yêu cầu của người tiêu dùng và giá trị từng khâu trong chuỗi.

Từ đó, ông Vị tổ chức lại vùng nguyên liệu, thay đổi phương thức canh tác và xây dựng liên kết với nông dân, HTX. Đến nay, hệ thống liên kết có gần 100 hội viên, vùng trồng chuyên canh mít trên 1.000ha. Nông dân tham gia liên kết được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, có nhật ký canh tác, truy xuất nguồn gốc và từng bước áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP...

“Ở đây, HTX không còn đơn thuần là nơi tập hợp nông dân. HTX trở thành mắt xích tổ chức sản xuất, kết nối vùng nguyên liệu với doanh nghiệp và thị trường”, ông Vị nhấn mạnh.

Với ông, thay đổi tư duy sản xuất phải đi cùng khoa học công nghệ. Tại các vùng trồng liên kết, quy trình canh tác được chuẩn hóa, nhật ký sản xuất được cập nhật, mã số vùng trồng được cấp. Công nghệ IoT được ứng dụng trong quản lý vườn, theo dõi độ ẩm, nhiệt độ và các thông số phục vụ sản xuất.

“Chúng tôi là những nông dân của thời hội nhập, những nông dân số”, ông Vị khẳng định. Theo ông, công nghệ không chỉ giúp kiểm soát quá trình sản xuất mà còn tạo nền tảng truy xuất nguồn gốc, quản lý chất lượng, đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Ông Trần Trọng Chuyên ở ấp Bầu Vàng, xã Tân Quan là một trong những hộ tham gia liên kết với HTX Phước Thiện. Trên diện tích hơn 8ha, vườn mít hơn 4 năm tuổi của gia đình ông đang bước vào vụ thu hoạch đầu tiên.

Ông Chuyên cho biết, trước đây gia đình trồng ổi nhưng giá cả bấp bênh, làm nhiều nhưng hiệu quả không cao. Chuyển sang cây mít rồi tham gia liên kết với HTX Phước Thiện, ông được hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ đầu ra, quan trọng hơn là có thêm thông tin để chủ động trong sản xuất. “Trước đây mình cứ trồng rồi đến lúc thu hoạch mới lo bán. Nay tham gia liên kết, mình biết phải làm theo quy trình, tính toán chi phí, năng suất và đầu ra”, ông Chuyên chia sẻ.

Ngay trong vụ đầu tiên, năng suất vườn mít dự kiến đạt 6 - 12 tấn/ha. Với giá mít dao động 35.000 - 40.000 đồng/kg, hiệu quả kinh tế bước đầu khá khả quan. Quan trọng hơn, người trồng đã thay đổi cách làm, từng bước chuyển từ sản xuất dựa vào kinh nghiệm sang hạch toán chi phí và lợi nhuận.

Biến "mít dạt" thành sản phẩm giá trị

Từ thực tế sản xuất, ông Vị nhận thấy một lượng mít non, mít lỗi hình thức hoặc không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu thường bị loại bỏ (mít dạt). Thay vì xem đây là phần bỏ đi, ông tìm cách đưa vào chế biến, mở thêm đầu ra và gia tăng giá trị cho nông sản.

Ông tìm hướng chế biến thực phẩm thuần thực vật từ mít. Đây là lĩnh vực hoàn toàn mới với một người xuất thân từ nông dân. Ông phải dành nhiều thời gian học hỏi, nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm và phối hợp với các nhà khoa học, đơn vị chuyên môn. Không ít lần sản phẩm thử nghiệm chưa đạt yêu cầu phải làm lại từ đầu.

“Bản thân tôi là nông dân, không có kiến thức chuyên sâu về công nghệ thực phẩm, khoa học hay thị trường. Nhưng bằng quyết tâm và nỗ lực, chúng tôi đã từng bước hoàn thiện sản phẩm”, ông Vị nói.

Điểm khác biệt trong hướng đi của ông là gắn chế biến với vùng nguyên liệu. HTX Phước Thiện liên kết với nông dân và các HTX để thu mua mít non, những trái bị sâu bệnh nhẹ hoặc không đáp ứng tiêu chí của thị trường tươi nhưng vẫn phù hợp làm nguyên liệu chế biến. Qua đó, những sản phẩm trước đây khó tiêu thụ có thêm đầu ra và trở thành nguồn thu nhập bổ sung cho người trồng.

Đến nay, nhà máy chế biến thực phẩm của HTX Phước Thiện đã được xây dựng, phát triển các dòng sản phẩm thuần thực vật từ mít như mít non đóng hộp, các loại chả chay, pate chay... Sản phẩm được định hướng phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu với khoảng 20 - 30% sản lượng dành cho thị trường nội địa, phần còn lại hướng tới các thị trường quốc tế.

Với thông điệp “Chuẩn từ nông trại - Chất đến bàn ăn”, nhà máy sẽ tiếp tục được nâng cấp, hoàn thiện các tiêu chuẩn phù hợp với từng thị trường, từng bước mở rộng công suất. Mục tiêu không chỉ đưa sản phẩm mít chế biến ra thị trường mà còn nâng giá trị nông sản, mở rộng đầu ra cho vùng nguyên liệu và tạo thêm thu nhập cho nông dân.

“Muốn nông nghiệp phát triển bền vững thì không thể chỉ dừng ở sản xuất nguyên liệu. Phải tổ chức được vùng trồng, nâng chất lượng, chế biến sâu và đưa sản phẩm đến thị trường. Khi đó, giá trị nông sản được nâng lên và nông dân có thêm cơ hội làm chủ kinh tế nông nghiệp”, ông Vị nhấn mạnh.

Thay đổi trước hết từ tư duy

Theo ông Nguyễn Văn Kiện, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân Quan, địa phương hiện có 4 HTX và đang định hướng xây dựng Đề án hệ sinh thái số nông nghiệp Tân Quan, hướng tới kết nối “từ đồng ruộng đến bàn ăn”. Chuyển đổi số sẽ hỗ trợ quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường.

Từ câu chuyện của ông Nguyễn Viết Vị có thể thấy thay đổi trong nông nghiệp trước hết bắt đầu từ tư duy. Nông dân không chỉ tính toán trồng cây gì cho năng suất cao mà phải xác định thị trường cần gì, tiêu chuẩn ra sao và làm thế nào để nâng giá trị nông sản.

Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao Tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp - Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp miền Nam cho rằng, yếu tố then chốt để phát triển nông nghiệp hàng hóa là thay đổi nhận thức, hình thành lớp nông dân chuyên nghiệp.

Theo ông Chinh, nông dân thế hệ mới không chỉ giỏi kỹ thuật sản xuất mà cần có tư duy kinh tế, nắm bắt thông tin và nhu cầu thị trường, đồng thời biết quản trị, tổ chức sản xuất và xây dựng liên kết với cộng đồng, doanh nghiệp. Cùng với phải chủ động tiếp cận, làm chủ tiến bộ khoa học công nghệ để nâng chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường.

“Sản xuất nông nghiệp bền vững phải hướng đến tạo giá trị cao hơn, nâng thu nhập cho người sản xuất, đồng thời bảo vệ môi trường, phát triển xanh và hài hòa lợi ích giữa nông dân, doanh nghiệp và cộng đồng”, ông Chinh nhấn mạnh.

Từ một người trồng mít, ông Vị đang từng bước chuyển sang tổ chức vùng nguyên liệu, ứng dụng công nghệ và đầu tư chế biến sâu. Câu chuyện này cho thấy khi nông dân dám đổi tư duy, tăng liên kết và làm chủ công nghệ, nông sản có thể đi xa hơn trong chuỗi giá trị, từ đồng ruộng đến bàn ăn, góp phần đưa người sản xuất trở thành chủ thể của kinh tế nông nghiệp.