Cách phát hiện tuyến trùng trong đất?

Có thể phát hiện tuyến trùng gây hại rễ qua biểu hiện trên cây (vàng lá, còi cọc, héo vào buổi trưa, suy dần thành từng chòm trong vườn) và kiểm tra rễ (u sưng, nốt sần bất thường trên rễ, rễ thâm đen, thối, ít rễ tơ, rễ bị "chổi" phân nhánh dày). Vì tuyến trùng rất nhỏ, mắt thường không thấy được, cách chắc chắn nhất là lấy mẫu đất và rễ gửi phòng phân tích để xác định loại và mật độ tuyến trùng.

Tuyến trùng là gì?

• Là sinh vật dạng giun rất nhỏ sống trong đất, nhiều loài chích hút rễ cây.
• Phổ biến trên cà phê, hồ tiêu, cây có múi, chuối, rau màu, cà chua, dưa…
• Tạo vết thương trên rễ, mở đường cho nấm (Fusarium, Phytophthora…) xâm nhập → vàng lá thối rễ.

Biểu hiện trên cây

• Lá vàng, có khi vàng giữa gân giống thiếu dinh dưỡng; bón phân cũng không cải thiện.
• Cây còi cọc, chậm lớn, lá nhỏ, đốt ngắn.
• Héo vào buổi trưa nắng, sáng sớm hồi lại.
• Rụng lá, rụng quả, năng suất giảm dần qua các năm.
• Phân bố thành chòm, khoảnh trong vườn, lan rộng dần theo thời gian.

Kiểm tra rễ

1. Đào đất ở mép tán, lấy rễ tơ và rễ cám.
2. Rửa nhẹ cho sạch đất.
3. Quan sát:
   • Tuyến trùng nốt sưng (Meloidogyne): rễ có u sưng, nốt sần to nhỏ khác nhau, không tách rời khỏi rễ (khác với nốt sần cố định đạm của cây họ đậu, có thể tách ra dễ dàng).
   • Tuyến trùng gây thối rễ (Pratylenchus, Radopholus…): rễ có vết thâm nâu, đen, thối, vỏ rễ bong tróc, rễ tơ ít.
   • Rễ phân nhánh bất thường, dày đặc như chổi.

Lấy mẫu gửi phân tích

• Lấy đất và rễ ở vùng rễ hoạt động (mép tán, độ sâu lớp rễ tơ), ở nhiều cây có biểu hiện và cả cây chưa có biểu hiện.
• Trộn đều thành mẫu đại diện, cho vào túi nilon, ghi thông tin (vị trí, cây trồng, ngày lấy).
• Giữ mẫu nơi mát, không để nắng, gửi đến trạm, chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật, viện, trường đại học có phòng phân tích tuyến trùng càng sớm càng tốt.
• Kết quả cho biết loại tuyến trùng và mật độ, giúp quyết định có cần xử lý không và chọn biện pháp phù hợp.

Phân biệt với các nguyên nhân khác

• Thiếu dinh dưỡng: bổ sung phân thì cải thiện, rễ trắng khỏe.
• Úng nước, nấm rễ: rễ thối nhũn nhưng không có u sưng.
• Rệp sáp gốc: thấy rệp màu trắng bám trên rễ, thường có kiến.
• Trên thực tế tuyến trùng thường đi kèm nấm và rệp sáp gốc.

Hướng quản lý khi phát hiện tuyến trùng

• Cải tạo đất: tăng phân hữu cơ, vi sinh đối kháng, nấm ký sinh tuyến trùng.
• Dùng thuốc trừ tuyến trùng theo khuyến cáo khi mật độ cao; đọc kỹ nhãn, tuân thủ thời gian cách ly.
• Xử lý nấm rễ đi kèm nếu có.
• Luân canh với cây không phải ký chủ (với cây ngắn ngày) hoặc cho đất nghỉ trước khi tái canh (với cây lâu năm).
• Dùng cây giống sạch, gốc ghép kháng nếu có.
• Vệ sinh dụng cụ, hạn chế mang đất từ vùng bệnh sang vùng sạch.

Tham khảo triệu chứng theo cây tại mục chẩn đoán bệnh cây trồng.

Câu hỏi thường gặp

Có thể nhìn thấy tuyến trùng bằng mắt thường không? Phần lớn tuyến trùng hại rễ rất nhỏ, không thấy bằng mắt thường. Chỉ thấy được dấu hiệu chúng gây ra trên rễ hoặc phải soi dưới kính hiển vi.

Nốt sần trên rễ cây họ đậu có phải tuyến trùng không? Không. Nốt sần cố định đạm ở cây họ đậu là có lợi, thường dễ tách khỏi rễ và bên trong có màu hồng. U sưng do tuyến trùng là một phần của rễ, không tách rời được.

Bao lâu nên kiểm tra tuyến trùng một lần? Nên kiểm tra khi vườn có dấu hiệu vàng lá, suy cây không rõ nguyên nhân, trước khi trồng mới, tái canh và định kỳ với vườn có lịch sử bệnh.

Khi áp dụng, bà con nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật tại địa phương.