Làm sao nhận biết bệnh thối rễ?

Cây bị thối rễ thường có biểu hiện trên mặt đất: lá vàng, héo rũ vào buổi trưa dù đất ẩm, rụng lá, đọt non kém, cây còi cọc, quả rụng; và dưới đất: rễ tơ ít, rễ chuyển màu nâu đen, mềm nhũn, vỏ rễ dễ tuột khỏi lõi, có mùi hôi. Cách chắc chắn nhất là đào kiểm tra rễ. Thối rễ thường do nấm (Phytophthora, Fusarium, Pythium…), tuyến trùng, hoặc úng nước gây ra, phát triển mạnh ở đất thoát nước kém trong mùa mưa.

Dấu hiệu trên cây (phần trên mặt đất)

• Lá vàng: bắt đầu từ lá già hoặc vàng toàn tán, lá mất bóng.
• Héo rũ: cây héo vào buổi trưa nắng dù đất không khô, sáng sớm hồi lại (giai đoạn đầu), về sau héo hẳn.
• Rụng lá, rụng quả bất thường.
• Đọt non ra yếu, lá nhỏ, cây ngừng sinh trưởng.
• Cây suy dần dù đã bón phân, tưới nước đầy đủ.
• Một số cây (sầu riêng, cây có múi) có thể kèm xì mủ, chảy nhựa ở gốc thân.

Dấu hiệu dưới đất (kiểm tra rễ)

1. Đào nhẹ đất ở vùng mép tán, lấy một ít rễ tơ và rễ cám.
2. Quan sát:
   • Rễ khỏe: màu trắng hoặc vàng nhạt, chắc, có nhiều rễ tơ.
   • Rễ thối: màu nâu, đen; mềm, nhũn; vỏ rễ tuột khi kéo nhẹ, để lại lõi trắng; có mùi hôi, chua.
3. Kiểm tra thêm u sưng trên rễ (dấu hiệu tuyến trùng).
4. Kiểm tra cổ rễ, gốc thân: có vết thâm, nứt, chảy nhựa không.

Nguyên nhân thường gặp

• Nấm gây bệnh rễ: Phytophthora (rất phổ biến trên sầu riêng, hồ tiêu, cây có múi), Fusarium, Pythium…
• Tuyến trùng tạo vết thương, sau đó nấm xâm nhập.
• Úng nước, đất bí chặt: rễ thiếu oxy, chết, rồi bị nấm tấn công.
• Bón phân quá nhiều, phân chưa hoai sát gốc: làm xót, cháy rễ.
• Rệp sáp gốc, mối, sùng cắn phá rễ.

Phân biệt với các vấn đề khác

• Thiếu dinh dưỡng: lá vàng theo kiểu đặc trưng (giữa gân, mép lá…), rễ vẫn trắng khỏe.
• Thiếu nước: đất khô, cây héo; tưới thì hồi phục nhanh, rễ không thối.
• Ngộ độc thuốc, phân: xuất hiện sau khi bón/phun, có thể kèm cháy lá.

Khi phát hiện thối rễ cần làm gì?

1. Thoát nước ngay, khơi rãnh, không để đọng nước quanh gốc.
2. Giảm tưới cho đến khi đất ráo.
3. Cào bớt lớp tủ dày sát gốc, cho cổ rễ thông thoáng.
4. Xử lý nấm bệnh theo khuyến cáo cho từng loại cây (thuốc đặc trị nấm rễ, vi sinh đối kháng Trichoderma).
5. Kiểm tra và xử lý tuyến trùng, rệp sáp gốc nếu có.
6. Bổ sung phân hữu cơ hoai, chất kích rễ ở liều nhẹ khi rễ bắt đầu hồi phục.
7. Không bón phân hóa học mạnh khi rễ đang yếu.
8. Cây chết: nhổ bỏ, gom rễ, xử lý hố trước khi trồng dặm.

Tham khảo thêm cách nhận biết theo từng loại cây tại mục chẩn đoán bệnh cây trồng.

Phòng thối rễ

• Trồng trên đất thoát nước tốt, làm mô, liếp cao.
• Bón vôi, phân hữu cơ, vi sinh đối kháng định kỳ.
• Tưới vừa đủ, không để úng.
• Dùng cây giống sạch bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Cây thối rễ có cứu được không? Phát hiện sớm, rễ hỏng một phần thì có thể cứu được bằng thoát nước, xử lý nấm và kích rễ. Khi phần lớn rễ đã thối, cổ rễ bị hại nặng thì khả năng phục hồi thấp.

Vì sao thối rễ hay xảy ra vào mùa mưa? Đất ẩm kéo dài làm rễ thiếu oxy, đồng thời nấm gây bệnh phát triển và lây lan mạnh qua nước.

Có cần gửi mẫu rễ đi phân tích không? Khi vườn có nhiều cây bị và chưa rõ nguyên nhân, nên gửi mẫu rễ, đất đến cơ quan bảo vệ thực vật để xác định nấm hay tuyến trùng, từ đó chọn thuốc đúng.

Khi áp dụng, bà con nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật tại địa phương để chẩn đoán chính xác.