Làm chủ công nghệ giống, công nghệ môi trường để phát triển chăn nuôi bền vững

Công nghệ chọn lọc hệ gen (Genomic Selection) là hướng đi chiến lược

Phát biểu tại Hội nghị “Phát triển khoa học, công nghệ,, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp - khu vực phía Nam” diễn ra sáng 2/11, tại TP. Cần Thơ, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an (Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 57 Trung ương) tổ chức, ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam cho biết, từ thực tiễn phát triển hệ thống chăn nuôi công nghệ cao theo chuỗi Feed - Farm - Food, doanh nghiệp nhận thấy: “Muốn phát triển chăn nuôi quy mô lớn, hiệu quả và bền vững, chúng ta phải giải quyết đồng thời hai bài toán cốt lõi: Làm chủ công nghệ giống để nâng cao năng suất và làm chủ công nghệ môi trường để phát triển nông nghiệp tuần hoàn”.

Theo ông Minh, những năm qua, ngành chăn nuôi heo Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể về quy mô, năng suất và trình độ công nghệ. Tuy nhiên, ngành vẫn còn phụ thuộc vào nguồn gen và công nghệ giống tiên tiến từ nước ngoài, hằng năm đều phải nhập bổ sung đàn GGP phục vụ thay đàn. Trong khi đó, phương pháp chọn lọc truyền thống dựa trên phả hệ và năng suất thực tế thường mất nhiều thời gian, đặc biệt đối với các tính trạng về sinh sản, hiệu quả sử dụng thức ăn và chất lượng thịt.

Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nóng ẩm và áp lực dịch bệnh tại Việt Nam đòi hỏi đàn giống không chỉ có năng suất cao mà còn phải có khả năng thích nghi, sức chống chịu và hiệu quả sản xuất ổn định. Trước thực tế này, BAF Việt Nam xác định ứng dụng công nghệ chọn lọc hệ gen (Genomic Selection) là hướng đi chiến lược để nâng cao năng lực tự chủ nguồn giống.

Công nghệ này sử dụng thông tin DNA, kết hợp với dữ liệu phả hệ và năng suất để dự báo giá trị giống của từng cá thể ngay từ giai đoạn sớm. Thông qua Công nghệ Genomic Selection có thể nâng cao độ chính xác chọn lọc, rút ngắn khoảng cách thế hệ và đẩy nhanh tiến bộ di truyền.

Trong năm 2025 - 2026, BAF Việt Nam kết hợp với các nhà khoa học của Khoa Chăn nuôi (Học Viện Nông nghiệp Việt Nam) tiến hành lấy mẫu và giải trình tự gen của gần 3.000 mẫu. Kết quả bước đầu xác định được các gen gắn với các tính trạng: Năng suất sinh sản; hiệu quả chuyển hóa thức ăn; chất lượng thịt; khả năng thích nghi và sức chống chịu... làm cơ sở cho việc chọn lọc và nhân đàn.

Đặc biệt, hiệu quả sử dụng thức ăn có ý nghĩa kinh tế rất lớn. Theo tính toán minh họa, với quy mô 10 triệu heo thương phẩm mỗi năm, nếu giảm được 0,1 đơn vị FCR, với mức tăng khối lượng bình quân giả định 115 kg/con, có thể tiết kiệm khoảng 115.000 tấn thức ăn mỗi năm.

Trong chiến lược đến năm 2030, BAF Việt Nam đặt mục tiêu phát triển tổng đàn nái 450.000 heo nái, hướng tới sản lượng 10 triệu heo thương phẩm mỗi năm.

“Để thực hiện mục tiêu này, chúng tôi định hướng xây dựng đàn giống hạt nhân GGP, GP; ứng dụng Genomic kết hợp hệ thống dữ liệu năng suất, công nghệ nhận diện cá thể, thiết bị đo tự động và an toàn sinh học nhiều lớp”, ông Minh cho biết.

Đề cập những điểm nghẽn trong quá trình triển khai, ông Minh chỉ ra ba khó khăn lớn. Một là, thiếu quần thể tham chiếu và hệ thống dữ liệu di truyền, kiểu hình đủ lớn, đủ chất lượng. Hai là, chi phí đầu tư công nghệ, hạ tầng dữ liệu và thiết bị đánh giá năng suất còn cao. Ba là, nguồn nhân lực chuyên sâu về di truyền định lượng, tin sinh học và phân tích dữ liệu còn hạn chế.

Theo đó, đại diện BAF Việt Nam đề xuất Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét xây dựng chương trình khoa học công nghệ trọng điểm về chọn giống vật nuôi bằng Genomic giai đoạn 2027 - 2030.

Đồng thời, cần hình thành cơ chế hợp tác công - tư giữa Nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong xây dựng quần thể tham chiếu, phát triển công nghệ, đào tạo chuyên gia và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

“Chúng tôi mong muốn Nhà nước hỗ trợ nghiên cứu nền tảng và chuẩn hóa dữ liệu; doanh nghiệp chủ động đầu tư, ứng dụng và kiểm chứng hiệu quả trong sản xuất. Mục tiêu không chỉ là sở hữu đàn giống tốt, mà quan trọng hơn là Việt Nam phải từng bước làm chủ năng lực chọn tạo và cải thiện di truyền giống vật nuôi”, ông Minh nhấn mạnh.

Nông nghiệp tuần hoàn theo nguyên tắc: “Lợn nuôi ruộng - Ruộng nuôi lợn”

Theo ông Minh, cùng với quá trình phát triển chăn nuôi quy mô lớn, môi trường đang trở thành một trong những thách thức quan trọng nhất đối với doanh nghiệp.

Hiện nay, nhiều hệ thống xử lý nước thải chăn nuôi được đầu tư chủ yếu theo mục tiêu đáp ứng yêu cầu xả thải theo quy chuẩn 62/2025. Trong khi đó, nước thải sau xử lý phù hợp còn có tiềm năng tái sử dụng cho tưới tiêu và cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.

Thực tế cho thấy, hoạt động chăn nuôi phát sinh nước thải liên tục, trong khi nhu cầu sử dụng nước của cây trồng phụ thuộc mùa vụ. Bên cạnh đó, vùng trồng phân tán, thiếu hệ thống lưu chứa, đường ống và cơ chế liên kết ổn định khiến việc tái sử dụng còn gặp nhiều khó khăn.

“Chúng tôi cho rằng không nên chỉ nhìn chất thải chăn nuôi là gánh nặng môi trường, mà cần xem đây là nguồn tài nguyên có thể thu hồi và tái sử dụng nếu được xử lý, kiểm soát đúng quy định”, ông Minh khẳng định.

Trên cơ sở đó, BAF Việt Nam định hướng phát triển mô hình nông nghiệp tuần hoàn theo nguyên tắc: “Lợn nuôi ruộng - Ruộng nuôi lợn”.

Theo mô hình này, chất thải chăn nuôi được thu gom, tách rắn - lỏng; phần rắn được xử lý để sản xuất phân hữu cơ; phần lỏng được xử lý qua các công đoạn kỵ khí, sinh học, lắng và khử trùng phù hợp.

Khí sinh học được thu hồi phục vụ năng lượng. Nước sau xử lý đáp ứng yêu cầu được lưu chứa và tái sử dụng cho cây trồng theo nhu cầu nước, dinh dưỡng và khả năng tiếp nhận của đất.

Toàn bộ quá trình được định hướng quản lý bằng công nghệ số, từ giám sát chất lượng nước, đo lưu lượng đến quản lý lịch tưới, dinh dưỡng và nhật ký sử dụng tại từng vùng trồng.

Điểm quan trọng là phải xây dựng chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp chăn nuôi, hợp tác xã và nông hộ, bảo đảm đồng bộ từ xử lý tại trang trại đến sử dụng tại đồng ruộng.

BAF Việt Nam đang định hướng phát triển mô hình liên kết vùng trồng tại Tây Ninh và các tỉnh với mục tiêu khoảng 3.000 - 5.000 ha, nhằm kiểm chứng hiệu quả sử dụng nước, dinh dưỡng và mô hình kinh tế tuần hoàn trước khi xem xét nhân rộng.

Tuy nhiên, theo ông Minh, để triển khai mô hình này cần tháo gỡ ba điểm nghẽn chính. Một là, khó khăn về quỹ đất và tổ chức vùng trồng liên kết, đặc biệt khi đất nông nghiệp thuộc nhiều nông hộ. Hai là, chi phí đầu tư hạ tầng lưu chứa, trạm bơm, đường ống và hệ thống quan trắc tương đối lớn. Ba là, cần tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn thực hiện đối với việc tái sử dụng nước thải chăn nuôi sau xử lý, đặc biệt khi nước được chuyển từ trang trại đến vùng trồng bên ngoài ranh giới dự án.

Từ những khó khăn trên, BAF Việt Nam đưa ra ba nhóm kiến nghị trọng tâm. Thứ nhất, xem xét ban hành hoặc hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, thủ tục quản lý đối với nước thải chăn nuôi sau xử lý được tái sử dụng phục vụ tưới tiêu. Xem xét điều chỉnh quy chuẩn 1.195 từ tưới gốc cho cây được tưới bằng phương pháp phù hợp với điều kiện canh tác và loại cây trồng.

Theo đó, cần làm rõ điều kiện tái sử dụng, tiêu chuẩn chất lượng nước, trách nhiệm của các bên và phương thức giám sát, phân biệt phù hợp giữa hoạt động tái sử dụng có kiểm soát và hoạt động xả thải ra môi trường.

Thứ hai, cần có chính sách khuyến kích triển khai các mô hình “Lợn nuôi ruộng - Ruộng nuôi lợn” phát triển nông nghiệp tuần hoàn có kiểm soát, liên kết giữa trang trại chăn nuôi với vùng trồng.Các mô hình cần được cơ quan chuyên môn giám sát, đánh giá chất lượng nước, đất, cây trồng, hiệu quả kinh tế và tác động môi trường qua nhiều mùa vụ để hình thành cơ sở khoa học cho việc nhân rộng.

Thứ ba, nghiên cứu cơ chế hỗ trợ quy hoạch vùng trồng liên kết, đầu tư hạ tầng lưu chứa, đường ống và quan trắc; đồng thời khuyến khích hợp tác công - tư trong phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam nhấn mạnh: "Từ thực tiễn hoạt động doanh nghiệp, BAF Việt Nam cho rằng khoa học công nghệ cần tập trung giải quyết những bài toán cụ thể, có khả năng đo lường hiệu quả và tạo ra giá trị thực tế cho sản xuất. Với công nghệ Genomic, mục tiêu là từng bước làm chủ nguồn giống, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của ngành chăn nuôi. Với công nghệ xử lý và tái sử dụng nước thải, doanh nghiệp hướng tới biến chất thải thành tài nguyên, kết nối chăn nuôi với trồng trọt và phát triển nền nông nghiệp tuần hoàn bền vững".