Làm sao hạn chế hiện tượng sâu bệnh kháng thuốc?

Để hạn chế sâu bệnh kháng thuốc, nguyên tắc quan trọng nhất là luân phiên thuốc theo nhóm cơ chế tác động (không chỉ đổi tên thương mại), dùng đúng liều, không pha loãng hay tăng liều tùy tiện, chỉ phun khi cần thiết, không phun một hoạt chất quá số lần khuyến cáo trong vụ, và kết hợp các biện pháp không dùng thuốc (canh tác, sinh học, bẫy, thiên địch). Kháng thuốc hình thành khi một quần thể sâu bệnh bị "chọn lọc" liên tục bởi cùng một kiểu thuốc.

Kháng thuốc hình thành như thế nào?

• Trong quần thể sâu bệnh luôn có một số cá thể chịu thuốc tốt hơn.
• Mỗi lần phun, cá thể yếu chết, cá thể chịu thuốc sống sót và sinh sản.
• Dùng cùng một loại (hoặc cùng nhóm cơ chế) nhiều lần, tỷ lệ cá thể kháng ngày càng cao → thuốc mất tác dụng.
• Sâu bệnh sinh sản nhanh, nhiều lứa trong năm (rầy nâu, bọ trĩ, nhện, rệp, nấm bệnh) càng dễ kháng.

Dấu hiệu kháng thuốc

• Thuốc trước đây hiệu quả, nay phun đúng liều, đúng cách vẫn không còn tác dụng như trước.
• Phải phun nhiều lần hơn, liều cao hơn mới kiểm soát được.
• Vùng xung quanh cũng phản ánh tình trạng tương tự với cùng loại thuốc.

Các biện pháp hạn chế kháng thuốc

1. Luân phiên theo nhóm cơ chế tác động

• Mỗi hoạt chất thuộc một nhóm cơ chế (thuốc trừ sâu, trừ nấm đều có hệ thống phân nhóm quốc tế).
• Đổi tên thương mại nhưng cùng hoạt chất hoặc cùng nhóm thì không phải luân phiên.
• Đọc kỹ hoạt chất trên nhãn; hỏi cán bộ kỹ thuật hoặc tra cứu tại mục thuốc bảo vệ thực vật để biết nhóm.
• Có thể luân phiên theo "cửa sổ" thời gian: một nhóm cho một lứa sâu, lứa sau dùng nhóm khác.

2. Dùng đúng liều

• Pha loãng để tiết kiệm: sâu bệnh không chết hết, cá thể sống sót dễ hình thành kháng.
• Tăng liều tùy tiện: tốn tiền, hại cây, hại thiên địch, không giải quyết được kháng.
• Dùng công cụ pha thuốc để tính đúng.

3. Chỉ phun khi cần thiết

• Thăm vườn, xác định mật độ sâu, mức độ bệnh vượt ngưỡng mới phun.
• Tránh phun định kỳ theo lịch khi không có sâu bệnh.

4. Giới hạn số lần dùng một hoạt chất trong vụ

• Tuân thủ số lần phun tối đa ghi trên nhãn (nếu có).
• Không dùng một hoạt chất cho toàn bộ vụ.

5. Dùng hỗn hợp đã đăng ký đúng cách

• Một số sản phẩm phối hợp nhiều hoạt chất khác cơ chế giúp giảm kháng; chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký, không tự trộn tùy tiện.

6. Kết hợp biện pháp không dùng thuốc (IPM)

• Vệ sinh đồng ruộng, tiêu hủy tàn dư bệnh.
• Giống kháng, thời vụ né sâu bệnh, gieo sạ đồng loạt.
• Bẫy đèn, bẫy dính, bẫy pheromone.
• Bảo vệ, nuôi thả thiên địch.
• Thuốc sinh học (vi sinh, thảo mộc) xen kẽ với thuốc hóa học.

7. Phun đúng kỹ thuật

• Phun đúng thời điểm (sâu non, bệnh mới chớm), phủ đều, trúng nơi sâu bệnh ẩn nấp.
• Phun trúng giúp diệt triệt để, giảm cá thể sống sót.

8. Phối hợp cả vùng

• Kháng thuốc là vấn đề của cả vùng. Các hộ cùng cánh đồng nên thống nhất lịch phun, luân phiên nhóm thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Đổi sang thuốc khác tên có giúp tránh kháng không? Chỉ khi thuốc mới thuộc nhóm cơ chế tác động khác. Nhiều thuốc khác tên nhưng cùng hoạt chất hoặc cùng nhóm, đổi qua lại không giúp tránh kháng.

Sâu bệnh đã kháng thì có hết kháng không? Nếu ngừng dùng nhóm thuốc đó một thời gian, tỷ lệ cá thể kháng có thể giảm dần nhưng thường không mất hẳn. Vì vậy phòng ngừa kháng thuốc ngay từ đầu quan trọng hơn.

Thuốc sinh học có bị kháng không? Ít bị kháng hơn do cơ chế phức tạp, nhưng vẫn có thể xảy ra nếu lạm dụng. Nên dùng xen kẽ với các biện pháp khác.

Khi áp dụng, bà con nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật tại địa phương.