Làm sao xác định đúng nguyên nhân bệnh trước khi phun thuốc?

Để xác định đúng nguyên nhân trước khi phun thuốc, bà con nên làm theo trình tự: quan sát kỹ triệu chứng ở nhiều bộ phận (lá, đọt, thân, rễ, quả) → xem kiểu phân bố trên vườn → kiểm tra rễ và đất → nhớ lại thời tiết, phân bón, thuốc đã dùng gần đây → đối chiếu tài liệu, hỏi chuyên gia → gửi mẫu phân tích khi cần. Rất nhiều trường hợp cây vàng lá, cháy lá, rụng quả là do thiếu dinh dưỡng, úng nước, nắng hạn, ngộ độc phân thuốc chứ không phải sâu bệnh, nên phun thuốc không giải quyết được mà còn tốn tiền.

Bước 1: Quan sát triệu chứng

• Vị trí: lá già hay lá non, mặt trên hay mặt dưới lá, đọt, cành, thân, gốc, rễ, hoa, quả.
• Hình dạng vết bệnh: đốm tròn, đốm bất định, vết lõm, vết cháy theo mép, vàng giữa gân…
• Màu sắc: nâu, đen, vàng, trắng, hồng; có quầng vàng, có lớp mốc, lớp phấn, lớp tơ nấm không.
• Dấu vết côn trùng: vết cắn, vết chích, lỗ đục, phân sâu, mạng tơ, côn trùng còn trên cây.

Dùng kính lúp (nếu có) để quan sát côn trùng nhỏ như nhện, bọ trĩ, rệp.

Bước 2: Xem kiểu phân bố trên vườn

• Đều khắp vườn: thường do thời tiết, dinh dưỡng, nước.
• Thành chòm, khoảnh, lan dần: thường do bệnh hại rễ, tuyến trùng, nấm lây lan.
• Theo hàng, theo vệt: có thể do phun thuốc, bón phân không đều, ống tưới.
• Chỗ trũng: úng nước.
• Phía nắng, phía gió: cháy nắng, gió hại.

Bước 3: Kiểm tra rễ và đất

• Đào nhẹ ở mép tán, xem rễ tơ: trắng, khỏe hay nâu đen, thối, có u sưng.
• Kiểm tra độ ẩm đất: quá khô hay sũng nước.
• Có rệp sáp gốc, kiến, mối, sùng không.

Bước 4: Nhớ lại các tác động gần đây

• Thời tiết: mưa dầm, nắng nóng kéo dài, sương muối, gió bão.
• Bón phân: loại gì, lượng bao nhiêu, bón sát gốc không.
• Phun thuốc: thuốc gì, nồng độ, có phun lúc nắng gắt, có pha trộn nhiều loại không.
• Làm cỏ, xới đất, thuốc cỏ gần gốc.

Bước 5: Đối chiếu và hỏi chuyên gia

• Đối chiếu triệu chứng với tài liệu kỹ thuật; tra cứu tại mục chẩn đoán bệnh cây trồng.
• Chụp ảnh rõ nét (toàn cây, cận cảnh vết bệnh, mặt dưới lá, rễ) gửi cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật hoặc hỏi trên diễn đàn nông dân.
• Hỏi kinh nghiệm các vườn lân cận.

Bước 6: Gửi mẫu phân tích khi cần

• Khi nhiều cây bị và chưa rõ nguyên nhân, gửi mẫu lá, rễ, đất đến trung tâm, chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật hoặc phòng thí nghiệm.
• Kết quả phân tích giúp xác định nấm, vi khuẩn, virus, tuyến trùng hay thiếu dinh dưỡng.

Những nhầm lẫn thường gặp

Câu hỏi thường gặp

Chụp ảnh như thế nào để chuyên gia chẩn đoán chính xác? Chụp toàn cây, cận cảnh vết bệnh ở cả mặt trên và mặt dưới lá, đọt, quả, gốc và rễ; chụp nơi đủ sáng, ảnh rõ nét. Ghi chú thêm thời tiết và lịch bón phân, phun thuốc gần đây.

Không chắc nguyên nhân có nên phun thuốc "tổng hợp" cho chắc? Không nên. Phun nhiều loại thuốc khi chưa rõ nguyên nhân vừa tốn kém, vừa có thể gây ngộ độc cây, hại thiên địch và tăng kháng thuốc.

Mất bao lâu để có kết quả phân tích mẫu? Tùy nơi phân tích và loại mẫu, thường từ vài ngày đến vài tuần. Trong thời gian chờ, nên áp dụng các biện pháp an toàn như thoát nước, vệ sinh vườn, cắt bỏ bộ phận bệnh.

Khi áp dụng, bà con nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật tại địa phương.