Pha Long phủ xanh đất khô bằng tri thức canh tác mới

Trên 70% hộ nghèo và cận nghèo

Chúng tôi đến xã Pha Long, tỉnh Lào Cai vào những ngày cuối tháng Tư, khi nhiều bản làng vùng cao Tây Bắc đã bắt đầu chuyển mình sang sắc xanh vụ mới, miền biên viễn này vẫn chìm trong cái khô khát kéo dài. Những thửa ruộng bậc thang nứt nẻ, đất đá bạc màu nằm phơi mình dưới nắng hanh hao cuối mùa khô.

Dẫn chúng tôi đi trên con đường mòn cheo leo bên sườn núi, ông Nguyễn Đức Luân, Phó Chủ tịch UBND xã Pha Long chia sẻ về những tháng ngày người dân phải chống chọi với thiếu nước sản xuất. Theo ông, khó khăn lớn nhất của Pha Long ngoài địa hình hiểm trở còn là tình trạng khan hiếm nước kéo dài nhiều năm nay.

Sau sáp nhập từ 4 xã cũ gồm Pha Long, Tả Ngải Chồ, Dìn Chin và Tả Gia Khâu, xã hiện có diện tích hơn 105 km² với trên 14.600 người sinh sống tại 35 thôn, trong đó có 17 thôn giáp biên giới. Phần lớn diện tích là núi cao, bị chia cắt mạnh, đất sản xuất ít, tầng canh tác mỏng và khả năng giữ nước rất kém.

“Mùa khô ở đây kéo dài, nguồn nước gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời. Lúa, ngô chỉ làm được một vụ nhưng năng suất thấp và rất bấp bênh. Gặp năm hạn nặng là gần như mất trắng”, ông Luân chia sẻ.

Cùng với áp lực từ thiên nhiên, Pha Long còn đối mặt với nhiều rào cản về tập quán sản xuất. Đồng bào Mông chiếm khoảng 60% dân số, cùng sinh sống còn có người Nùng, Bố Y, Pa Dí… Nhiều hộ dân vẫn duy trì phương thức canh tác truyền thống, sản xuất tự cung tự cấp, “phó mặc cho trời”. Thói quen canh tác lúa, ngô truyền thống trên các sườn núi dốc không còn phù hợp với bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu của nền nông nghiệp hàng hóa.

Địa hình chia cắt khiến việc tiếp cận thị trường, khoa học kỹ thuật và các chuỗi liên kết tiêu thụ còn hạn chế. Vì vậy, giá trị nông sản thấp, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Hiện tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo toàn xã vẫn chiếm trên 70%.

Pha Long vượt khó

Qua một hồi trò chuyện trên đường núi, điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi là thôn Sín Chải B - nơi 100% cư dân là người Mông.

Tiếp chúng tôi bên vườn lê xanh mướt, ông Lừu Seo Hoa phấn khởi cho biết bà con trong thôn đang dần chuyển đổi diện tích trồng ngô, lúa kém hiệu quả sang trồng lê Tai nung và quýt Mường Khương.

"Trước đây trồng lúa nương, ngô vất vả, mỗi năm chỉ được một vụ. Gặp năm thiên tai là mất trắng. Giờ trồng lê, quýt đã cho thu nhập ổn định hơn, bà con phấn khởi lắm", ông Hoa chia sẻ.

Vườn lê của gia đình ông hiện có khoảng 300 gốc, trồng hơn 4 năm nay và bắt đầu cho vụ quả bói đầu tiên. Trên cành cây, từng chùm quả non bằng ngón tay cái đung đưa, báo hiệu một mùa thu hoạch đầy hy vọng.

Ông Hoa bộc bạch, một thửa ruộng trước đây thu hoạch chỉ được 7-8 bao thóc (khoảng 3-4 tạ), bán giá 12.000 đồng/kg thì chẳng đáng là bao. Nhưng cây lê này giá trị cao hơn nhiều. “Một gốc lê có thể cho thu vài trăm nghìn đến cả triệu đồng mỗi vụ. Nếu chăm sóc tốt thì hiệu quả hơn hẳn trồng lúa, trồng ngô”, ông nói.

Không chỉ người dân ở thôn Sín Chải B, tại thôn Máo Chóa Sủ, gia đình ông Hảng Seo Dư là một trong những người tiên phong đưa giống lê từ Bắc Hà về trồng cách đây gần 8 năm.

Những ngày đầu chuyển đổi không hề dễ dàng. Ba năm đầu gần như không có thu nhập, người trồng phải kiên trì chăm sóc, tạo tán, tỉa cành. Nhưng rồi cây lê đã cho “quả ngọt”. “Năm vừa rồi, hơn 200 gốc lê cho thu hoạch giúp gia đình tôi thu về hơn 80 triệu đồng”, ông Dư hồ hởi.

Hiện tại, vườn của ông Dư mở rộng lên hơn 1.000 gốc trên diện tích hơn 2 ha. Gia đình vẫn duy trì phương thức canh tác thủ công, hạn chế hóa chất để giữ sạch nguồn đất và đảm bảo chất lượng quả chín tự nhiên.

Theo anh Trần Văn Thắng, Trưởng phòng Kinh tế xã Pha Long, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng là hướng đi tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.

“Nhiều diện tích canh tác ở Pha Long thường xuyên khô hạn nên không còn phù hợp với cây lúa, cây ngô truyền thống. Qua khảo nghiệm thực tế, lê Tai nung thích nghi rất tốt với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng nơi đây”, anh Thắng cho biết.

Phù hợp với điều kiện tự nhiên, lê Pha Long còn được thị trường đánh giá cao nhờ vị ngọt thanh, giòn và mọng nước. Những năm gần đây, sản lượng và chất lượng quả khá ổn định, mở ra triển vọng phát triển thành cây trồng chủ lực.

Để cây lê thực sự trở thành cây xóa nghèo, xã đã tăng cường lực lượng khuyến nông trực tiếp xuống tận vườn cầm tay chỉ việc cho bà con. Từ mật độ trồng, kỹ thuật bón phân, phòng trừ sâu bệnh đến những kỹ thuật chuyên sâu như vít cành, tỉa cành để tạo tán đẹp và tăng tỷ lệ đậu quả đều được hướng dẫn tỉ mỉ.

Hiện tại, Pha Long đã phát triển được hơn 100 ha lê, quy hoạch tập trung chủ yếu ở 18 thôn thuộc khu vực Pha Long và Tả Ngài Chồ cũ. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục tập trung nguồn lực tuyên truyền, hỗ trợ người dân mở rộng diện tích lên khoảng 400-500 ha.

“Xã xây dựng kế hoạch đưa lê Tai nung trở thành sản phẩm OCOP trong năm 2026 bằng việc tăng cường thiết lập chuỗi liên kết tiêu thụ bền vững. Thương hiệu OCOP sẽ là tấm vé thông hành để quả lê Pha Long vươn tới các thị trường rộng lớn và chuyên nghiệp hơn, đảm bảo sinh kế lâu dài cho người dân", anh Thắng cho hay.

Phủ xanh đất dốc bằng nông nghiệp hàng hóa

Theo ông Nguyễn Đức Luân - Phó Chủ tịch UBND xã Pha Long, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở Pha Long nằm trong định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa theo Nghị quyết 10 của Tỉnh ủy Lào Cai.

Địa phương xác định các cây trồng chủ lực gồm chè Shan với gần 300 ha, lê Tai nung hơn 100ha, quýt Mường Khương hơn 60 ha và chuối khoảng 44 ha. Cùng với mở rộng vùng sản xuất, xã cũng chủ động kết nối người dân với doanh nghiệp để đảm bảo đầu ra cho nông sản. Với cây chè, địa phương đã tổ chức ký kết liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp nhằm đảm bảo giá thu mua tối thiểu cho bà con.

Từ những nương ngô khô cháy, nhiều vùng đất dốc ở Pha Long đang dần được phủ xanh bằng các loại cây có giá trị kinh tế cao hơn. Nhưng điều thay đổi lớn nhất không chỉ là cây trồng, mà còn là tư duy sản xuất của người dân. Sản xuất hàng hóa dần thay cho sản xuất manh mún, tự cấp tự túc trước đây.

Dẫu tỷ lệ hộ nghèo còn cao và con đường tiêu thụ sản phẩm vẫn còn cần thêm những nhịp cầu kết nối, nhưng với sự đồng hành sát sao của chính quyền và sự cần cù của đồng bào các dân tộc người Mông, Nùng, Bố Y, Pa Dí… Pha Long đang dần thay đổi.

Những chuyển biến tích cực từ tư duy đến thực tiễn đang thắp lên những niềm tin rằng miền biên viễn Pha Long sẽ sớm được phủ lên màu xanh của sự ấm no, hạnh phúc. Để những mùa khô Pha Long vơi bớt nhọc nhằn.