Sinh kế bền vững từ những mô hình thích ứng biến đổi khí hậu

Đồng bào Khmer làm kinh tế tập thể

Dưới cái nắng hanh hao của vùng đất cát xã Ngũ Lạc (tỉnh Vĩnh Long), những ruộng đậu phộng của bà con đồng bào Khmer ở ấp Sóc Ớt năm nay xanh mướt hơn hẳn mọi năm. Thay vì những luống đậu cằn cỗi, lốm đốm vết sâu bệnh do tập quán canh tác truyền thống độc canh giống cũ, sự xuất hiện của giống đậu phộng Củ Chi cùng quy trình sản xuất mới đã mở ra hướng đi bền vững.

Trước đây, bà con canh tác dựa vào kinh nghiệm, thiếu kỹ thuật, năng suất trồi sụt do dịch hại và đầu ra phụ thuộc vào thương lái. Từ năm 2023 tới nay, Dự án Phát triển cộng đồng Trà Vinh (CDP Trà Vinh) do Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) thực hiện, với sự tài trợ hàng tỉ đồng từ Công ty Cổ phần Điện gió Trà Vinh 1 (TWPC) đã góp phần thay đổi tư duy làm nông của bà con theo hướng hiện đại, bền vững

Ông Kim Công Rô (ngụ ấp Sóc Ớt) phấn khởi chia sẻ: "Mấy năm trước trồng bốn, năm công đậu phộng mà trồi sụt dữ lắm, chỉ thu được từ ba tấn trở xuống không hà. Năm nay chú trồng thử ba công giống đậu phộng Củ Chi với một công giống MD7 cũ được dự án tập huấn, hỗ trợ phân bón với thuốc phòng trừ nấm Trichoderma. Thấy rõ ràng giống Củ Chi đạt năng suất cao, nhổ đậu tươi lên một công được tới một tấn. Phơi khô ra ba công thu được một tấn rưỡi, bán giá 31.000 đồng/kg, còn giống cũ chỉ có 28.000 đồng/kg. Trong sóc này 46 người tham gia tổ hợp tác ai trồng năm nay cũng đạt hết".

Không chỉ thay đổi về năng suất, cái hay của dự án là giúp người dân tiết giảm được chi phí đầu vào giữa bão giá vật tư nông nghiệp. Chị Thạch Thị Rệch (ngụ cùng ấp) cho biết, tham gia tổ hợp tác giúp gia đình chị bớt gánh nặng chi phí đáng kể nhờ biết ủ phân chuồng, phân bò với chế phẩm sinh học để thay thế phân hóa học.

"Hồi trước chi phí bỏ ra nhiều lắm. Giờ đi tập huấn với thầy về biết ủ phân bò với Trichoderma bón cho đất, ít xài phân hóa học hơn mà đất lại tốt, đậu trúng hơn mọi năm. Đất chị chưa tới hai công mà năm nay thu được hai tấn rưỡi, bán được ba mươi mấy triệu, lời hơn mấy năm trước mười mấy triệu lận. Thuốc bảo vệ thực vật cũng xịt ít lại, chỉ mua loại sinh học xịt một lần là quản lý được sâu bệnh, đỡ tốn tiền", chị Rệch bộc bạch.

Đổi đời từ những ao tôm "thuận thiên"

Cách ruộng đậu Ngũ Lạc không xa, vùng nuôi tôm và cua sinh thái kết hợp rừng phòng hộ tại khóm Cồn Tàu (phường Trường Long Hòa) cũng đang cho thấy nhiều tín hiệu khả quan. Trước đây, bà con khóm Cồn Tàu chủ yếu nuôi tôm theo hình thức quảng canh truyền thống, thả tự nhiên vào rừng ngập mặn. Con giống mua về đổ đại xuống ao, không qua kiểm dịch, tỷ lệ hao hụt cực kỳ lớn. Nhờ sự can thiệp của dự án CDP Trà Vinh, mô hình nuôi tôm hai giai đoạn thích ứng với biến đổi khí hậu đã được hình thành.

Ông Ngô Công Kháng, Trưởng Ban nhân dân khóm Cồn Tàu cho biết, toàn khóm có 351 hộ dân, từ khi có dự án hỗ trợ, phương pháp thả nuôi của bà con thay đổi rõ rệt. Ngày xưa bà con bắt tôm về là thả liền xuống ao rừng. Giờ đã biết cách làm ao ương phù hợp với ao nuôi nhà mình, tôm đạt kích cỡ bằng đầu chân nhang, khỏe mạnh rồi mới thả ra diện rộng nên hiệu quả cao hơn nhiều.

Tổ hợp tác tôm sú rừng Cồn Tàu hiện có hơn 20 thành viên, được hỗ trợ máy đo môi trường nước, hỗ trợ giống chất lượng cao có nguồn gốc rõ ràng. Dù giá tôm thị trường gần đây có sụt giảm do biến động chung, nhưng nhờ sản lượng ổn định, tôm sạch đạt chuẩn, được kiểm dịch nên thu nhập của bà con vẫn khá hơn trước rất nhiều.

Là một trong những hộ đi đầu và đang đảm nhiệm vai trò Tổ trưởng Tổ hợp tác tôm sú rừng Cồn Tàu, anh Lý Minh Hoàng khẳng định cái gốc bền vững nằm ở sự gắn kết tập thể. Thay vì mạnh ai nấy làm, các thành viên hiện đã biết họp lại để mua chung, bán chung.

"Bà con cùng nhau mua giống số lượng lớn nên giá hợp lý, lại có bảo hành chất lượng. Hồi trước ham rẻ mua giống trôi nổi nuôi lâu lớn, giờ xài giống của công ty thời gian nuôi ngắn mà tôm phát triển rất nhanh, sản lượng trội hơn trước nhiều lắm. Trung bình một người nuôi kết hợp tôm rừng khoảng 5ha mỗi năm thu nhập đạt tầm 200 - 300 triệu đồng. Định hướng tới đây của Tổ là nâng cấp lên Hợp tác xã và xây dựng thương hiệu OCOP 3 sao cho sản phẩm tôm sú rừng và cua biển Cồn Tàu", anh Hoàng kỳ vọng.

Tương tự, tại Tổ hợp tác nuôi tôm càng xanh ấp Mé Láng (xã Ngũ Lạc), từ chỗ nuôi đơn lẻ, hạn chế kỹ thuật, 15 thành viên trong Tổ đến nay đều có lợi nhuận ổn định từ 100 - 200 triệu đồng/ha/năm nhờ quy trình xử lý ao bằng men vi sinh.

Anh Trần Văn Tùng, thành viên tiêu biểu của Tổ hợp tác cho biết: "Vào Tổ hợp tác được tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm nuôi, giúp năng suất tôm của tôi tăng hơn gấp đôi, đạt từ hai đến ba tấn/ha. Mua thức ăn chung với anh em được giá gốc từ công ty, chi phí giảm mà giá trị con tôm tăng lên, ai cũng phấn khởi muốn lên hợp tác xã để làm ăn lớn hơn".

** **Theo bà Lê Thị Thu Hường, Quản lý Dự án CDP Trà Vinh (Tổ chức SNV), Dự án được xây dựng dựa trên ba trụ cột chính: nâng cao năng lực sản xuất thích ứng biến đổi khí hậu; phát triển chuỗi giá trị nông - thủy sản và nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ.

"Chúng tôi không cấp phát theo kiểu cho không mà tập trung vào việc chuyên nghiệp hóa người dân, thúc đẩy họ liên kết thành các tổ hợp tác, hợp tác xã để phát triển kinh tế tập thể. Dự án là cầu nối để đưa các công ty cung cấp vật tư đầu vào chất lượng và doanh nghiệp bao tiêu đầu ra ký cam kết trực tiếp với bà con.

Một điểm sáng khác là chúng tôi thúc đẩy bình đẳng giới một cách thiết thực, khuyến khích phụ nữ tham gia quản lý kinh tế. Quỹ xoay vòng phụ nữ phát triển kinh tế trị giá 240 triệu đồng, được giải ngân qua Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương đến nay đã qua 4 vòng vay với hơn 70 chị em được tiếp cận nguồn vốn, tỷ lệ hoàn trả đạt 100%, giúp nhiều chị em tự chủ sinh kế", bà Hường thông tin.

Đồng quan điểm, ông Phạm Xuân Tuấn, Quản lý An toàn – Môi trường – Xã hội của Công ty Cổ phần Điện gió Trà Vinh 1 (đại diện nhà tài trợ) chia sẻ: "Tính đến nay, Dự án đã thành lập được 7 tổ hợp tác thu hút hơn 215 thành viên tham gia ổn định. Dù giai đoạn này Dự án sắp kết thúc nhưng chúng tôi tự tin các tổ hợp tác đã tự hình thành được nguồn lực vận hành, năng lực tài chính và kỹ thuật cơ bản vững chắc. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp chúng tôi không chỉ tạo ra nguồn năng lượng xanh mà còn cùng địa phương xây dựng nền kinh tế xanh, bền vững, dựa trên sự đoàn kết của cộng đồng và các thành viên ưu tú".

Duy trì mô hình sau dự án

Nhìn nhận về hiệu quả toàn diện của Dự án, ông Lê Văn Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long đánh giá, Dự án CDP Trà Vinh đã mang lại những thay đổi rất tích cực, làm thay đổi hẳn tư duy, nhận thức của bà con từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế nông nghiệp mang tính thị trường.

Để giải quyết bài toán chung của nhiều dự án hiện nay là "hết dự án thì mô hình cũng dừng lại", ngành nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long đã có những bước chuẩn bị căn cơ để tiếp quản và phát huy thành quả. Những kinh nghiệm, quy trình kỹ thuật ương tôm hai giai đoạn hay canh tác đậu phộng hữu cơ theo chuỗi giá trị từ Dự án này là vô cùng quý giá.

Thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long sẽ tiếp tục chỉ đạo các đơn vị chuyên môn phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, các tổ hợp tác để duy trì và nhân rộng các mô hình đã kiểm chứng.

“Chúng tôi sẽ chủ động lồng ghép các kết quả Dự này này vào các chương trình khuyến nông quốc gia, kế hoạch phát triển kinh tế tập thể, chương trình OCOP và các đề án thích ứng biến đổi khí hậu trọng điểm của tỉnh. Mục tiêu là đảm bảo các chuỗi liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp tiếp tục vận hành trơn tru, mang lại thu nhập bền vững cho người dân vùng ven biển ngay cả khi không còn sự hỗ trợ từ tổ chức quốc tế", ông Lê Văn Đông - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long khẳng định.