Làm sao đo lường dấu chân carbon của nông sản?

Dấu chân carbon của nông sản là tổng lượng khí nhà kính (quy đổi ra kg CO₂ tương đương – CO₂e) phát thải trong quá trình làm ra sản phẩm, thường tính trên 1 kg hoặc 1 tấn sản phẩm.

Dấu chân carbon của nông sản là tổng lượng khí nhà kính (quy đổi ra kg CO₂ tương đương – CO₂e) phát thải trong quá trình làm ra sản phẩm, thường tính trên 1 kg hoặc 1 tấn sản phẩm. Đo lường gồm các bước: (1) xác định phạm vi – tính từ sản xuất vật tư, canh tác đến cổng trang trại, hay đến khi sơ chế, vận chuyển, tiêu thụ; (2) thu thập dữ liệu hoạt động – lượng phân bón (đặc biệt phân đạm), thuốc, điện, dầu, nước tưới, cách quản lý nước ruộng lúa, xử lý phụ phẩm, sản lượng; (3) nhân với hệ số phát thải tương ứng của từng hoạt động; (4) cộng tổng rồi chia cho sản lượng; (5) (nếu cần) thẩm định bởi đơn vị độc lập theo tiêu chuẩn. Nông hộ thường làm qua công cụ tính toán, phần mềm của dự án, doanh nghiệp thu mua hoặc hợp tác xã, vì cần số liệu và phương pháp chuẩn.

Phát thải chính trong sản xuất nông sản

Nguồn	Khí chủ yếu
Sản xuất và sử dụng phân đạm	CO₂ (khi sản xuất), N₂O (khi bón)
Ruộng lúa ngập nước	CH₄ (mê-tan)
Điện, dầu cho bơm tưới, máy móc, sấy	CO₂
Đốt rơm rạ, phụ phẩm	CO₂, CH₄, N₂O
Chuyển đổi rừng, đất tự nhiên sang canh tác	CO₂ (rất lớn)
Vận chuyển, chế biến, đóng gói	CO₂

Ngược lại, cây lâu năm, cây che bóng, tăng hữu cơ trong đất có thể hấp thụ, lưu trữ carbon, giúp giảm dấu chân carbon tính theo phương pháp cho phép.

Các bước đo lường

1. Xác định phạm vi

Từ đầu vào đến cổng trang trại: phổ biến với nông sản thô.
Đến khi sơ chế, xuất khẩu, tới tay người tiêu dùng: khi doanh nghiệp yêu cầu cả chuỗi.

2. Thu thập dữ liệu

Nhật ký canh tác: loại, lượng phân bón, thuốc; số lần tưới, giờ chạy bơm; dầu, điện.
Cách quản lý nước (với lúa), xử lý rơm rạ, phụ phẩm.
Sản lượng thu hoạch.
Lịch sử sử dụng đất (có chuyển đổi từ rừng không).

3. Áp dụng hệ số phát thải

Mỗi hoạt động có hệ số phát thải (ví dụ kg CO₂e cho mỗi kg phân đạm, mỗi kWh điện) từ hướng dẫn quốc tế, quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

4. Tính toán

Dấu chân carbon (kg CO₂e/kg sản phẩm) = Tổng phát thải (kg CO₂e) ÷ Sản lượng (kg)

5. Thẩm định (nếu cần)

Với mục đích xuất khẩu, công bố, tín chỉ carbon: cần đơn vị độc lập thẩm định theo tiêu chuẩn (ví dụ các tiêu chuẩn ISO về dấu chân carbon sản phẩm).

Làm sao giảm dấu chân carbon?

Bón đạm đúng nhu cầu, chia nhỏ, vùi phân (xem canh tác ít phát thải giúp ích gì).
Tưới ướt khô xen kẽ cho lúa, tưới tiết kiệm cho cây trồng cạn.
Không đốt phụ phẩm, tận dụng làm phân.
Năng lượng mặt trời cho bơm tưới, sấy.
Tăng năng suất trên cùng lượng đầu vào (phát thải chia cho nhiều kg hơn).
Không mở rộng diện tích vào đất rừng.

Vì sao cần quan tâm?

Nhiều doanh nghiệp, nhà nhập khẩu (đặc biệt châu Âu) yêu cầu số liệu phát thải của nhà cung cấp.
Sản phẩm phát thải thấp dễ bán, có thể được giá tốt hơn.
Là cơ sở để tham gia tín chỉ carbon (xem tín chỉ carbon trong nông nghiệp là gì).

Câu hỏi thường gặp

Nông dân tự tính dấu chân carbon được không? Có thể ước tính sơ bộ bằng công cụ trực tuyến, nhưng kết quả chính thức cần phương pháp chuẩn và thường do doanh nghiệp, dự án, đơn vị tư vấn thực hiện.

Cần ghi chép gì để phục vụ tính toán? Lượng phân, thuốc, điện, dầu, nước tưới, cách xử lý phụ phẩm, sản lượng – chính là nội dung nhật ký canh tác đầy đủ.

Sản phẩm nào có dấu chân carbon cao? Thường là sản phẩm dùng nhiều phân đạm, năng lượng, hoặc liên quan đến chuyển đổi rừng; lúa nước có phát thải mê-tan đáng kể nếu ngập liên tục.

Thông tin mang tính tham khảo; phương pháp tính cụ thể tùy tiêu chuẩn và yêu cầu của người mua.